Kuzey Afrika dahil \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 5-8. yy. aras\u0131nda Vizigot Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n y\u00f6netiminde Yahudi ve Hristiyanlardan m\u00fcte\u015fekkildi. Ba\u015fta sap\u0131k bir inanc\u0131 temsil eden Vizigotlar i\u00e7lerindeki farkl\u0131 sapk\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerde olan Hristiyanlara da zulmederek h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyorlard\u0131. Nesturiler, Lahmi Araplar, Ebyonitler, Elkaitler, Aryenler, \u0130znik Kilisesi taraf\u0131ndan zul\u00fcm g\u00f6r\u00fcyordu. O d\u00f6nemlerde de \u0130slam ordular\u0131 bir\u00e7ok b\u00f6lgelerde sava\u015f yap\u0131yor, b\u00f6ylece \u0130slam\u2019\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Zul\u00fcm g\u00f6ren milletler taraf\u0131ndan da bir umut, bir kurtar\u0131c\u0131 olarak bekleniyorlard\u0131.<\/p>\n
End\u00fcl\u00fcs\u2019e ilk fetih hareketi 711 senesinde Tar\u0131k bin Ziyad eliyle ger\u00e7ekle\u015fti. 670 senesinde do\u011fan ve Berberi as\u0131ll\u0131 olan Emevi Devleti\u2019nin b\u00fcy\u00fck komutanlar\u0131ndan Tar\u0131k bin Ziyad\u2019\u0131n gemileri yakma hadisesi de bu fetihte ya\u015fan\u0131r. Emevi Kuzey Afrika Valisi Musa bin Nusayr taraf\u0131ndan yedi bin ki\u015filik orduya komutan tayin edilen Ziyad, \u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019n\u0131n g\u00fcneyindeki Calpe b\u00f6lgesine ordusunu konu\u015fland\u0131r\u0131r. (Bu da\u011f daha sonra Cebeli Tar\u0131k da\u011f\u0131 olacakt\u0131r.)<\/p>\n
Ziyad, askerlerin geri d\u00f6nmesini \u00f6nlemek i\u00e7in t\u00fcm donanmay\u0131 yakt\u0131r\u0131r ve askerlere, \u201c\u00d6n\u00fcn\u00fcz d\u00fc\u015fman, arkan\u0131z ise deniz. Ka\u00e7arsan\u0131z \u00f6l\u00fcrs\u00fcn\u00fcz, d\u00fc\u015fman\u0131n \u00fczerine giderseniz yeni bir beldeyi \u0130slam\u2019la m\u00fc\u015ferref k\u0131lars\u0131n\u0131z. Biliyorum \u00f6l\u00fcmden korkmazs\u0131n\u0131z! Fakat \u00f6lmek \u00e7are de\u011fildir. Hedefimiz \u00f6lmek de\u011fil \u0130sl\u00e2m’\u0131 yaymakt\u0131r.\u201d diyerek aksiyoner dehas\u0131 ve hitabetiyle sava\u015fa te\u015fvik eder ve Kral Rodrigo kumandas\u0131ndaki Vizigot ordusunu zapteder. Ard\u0131ndan vali Nusayr\u2019\u0131n birlikleriyle tamamen b\u00f6lgeye hakim olur. 7 senelik bir zaman zarf\u0131nda \u0130slam ordular\u0131 G\u00fcneybat\u0131 Avrupa’da Fransa ile \u0130spanya s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 olu\u015fturan bir b\u00f6lge olan Pireneler\u2019e kadar dayan\u0131r. Daha sonraki senelerde \u00fclkenin tamam\u0131na h\u00e2kim olunur. Kurtuba ise Emevi Halifesi Hi\u015fam\u2019\u0131n torunu Abdurrahman bin Muaviye taraf\u0131ndan ba\u015fkent yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n
Tarih\u00e7i Reinhart Dozy, \u0130spanya M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131 Tarihi\u2019nde bu hadise i\u00e7in \u00f6zetle \u201cArap \u0130spanya fethi bir iyilik oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu fetih \u00f6nemli bir sosyal devrim meydana getirdi; \u00fclkeyi y\u00fczy\u0131llard\u0131r inim inim inleten dertlerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 ortadan kald\u0131r\u0131ld\u0131.\u201d der.<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck \u0130spanyol yazar Blasco Ibanez ise \u201c\u2026Bu yabanc\u0131larla birlikte Do\u011fu\u2019dan ipek, pamuk, kahve, limon, portakal ve nar geliyordu. Yan\u0131 s\u0131ra hal\u0131lar, dokumalar, t\u00fcller, telk\u00e2ri kakmal\u0131 metaller ve barut\u2026 Yine onlarla birlikte ondal\u0131k sistem, cebir, simya, kimya, t\u0131p, kozmoloji ve kafiyeli \u015fiir\u2026 Unutulmak \u00fczere olan Grek filozoflar\u0131, Araplar\u0131n fetihleri sayesinde selamete erdiler; Aristo Kurtuba\u2019n\u0131n me\u015fhur \u00fcniversitesinde saltanat s\u00fcr\u00fcyordu\u2026\u201d demektedir.(1)<\/p>\n
800\u2019l\u00fc y\u0131llarda Kurtuba yava\u015f yava\u015f oturmu\u015f, her sahada da geli\u015fim g\u00f6stermi\u015fti. Her i\u015fi sanat, her sanat\u0131 da i\u015f haline getirmi\u015f olan M\u00fcsl\u00fcmanlar, bu \u015fehri adeta harikalar diyar\u0131na \u00e7evirmi\u015f, \u0130slam\u2019\u0131n ruhunu estetik bi\u00e7imde hal, tav\u0131r, s\u00f6z ve e\u015fyalara yans\u0131tm\u0131\u015flard\u0131. \u201cB\u00f6ylece Kurtuba\u2019da Kuzey Afrika, M\u0131s\u0131r, Suriye ve Irak k\u00f6kenli tan\u0131nm\u0131\u015f ki\u015filerden olu\u015fan g\u00fczide bir topluluk ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Kurtuba milletleraras\u0131 bir ba\u015f\u015fehir haline gelmi\u015fti.\u201d(2)<\/p>\n
End\u00fcl\u00fcsl\u00fc sanatk\u00e2rlar sanatlar\u0131n\u0131 in\u015fa ederken, ikonlara ihtiya\u00e7 duymadan ihti\u015faml\u0131 mimari eserler \u00e7\u0131karmas\u0131n\u0131 da en g\u00fczel \u015fekilde biliyorlard\u0131. G\u00f6rsel bir geometrik s\u00fcsleme ve hat gibi sanat abidesini mimari ve di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalarda kullanm\u0131\u015flar, ritmin duygusunu g\u00f6z ard\u0131 etmeden hareket etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Kurtuba\u2019da ilim her alanda kendini g\u00f6sterdi. Astronomi, t\u0131p, matematik, sanat vs. alan\u0131nda binlerce \u00e2lim ne\u015fet etti. Her y\u00f6nden geli\u015fmekte olan End\u00fcl\u00fcs, Avrupa\u2019n\u0131n da dikkatini \u00e7ekti. Adeta ilmin merkezi konumunda oldu. Fethettikleri topraklarda \u00e7e\u015fitli dinlerde olan halklara da adaletli davranan M\u00fcsl\u00fcmanlar Avrupa i\u00e7in de merkez konumunda olmu\u015f ve ticaretle birlikte ilm\u00ee \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in de End\u00fcl\u00fcs u\u011frak noktalar\u0131 olmu\u015ftur. Avrupa kendi medeniyetini Kurtuba sayesinde in\u015fa etti. \u0130limle burada tan\u0131\u015ft\u0131 ve as\u0131rlarca ilim \u00f6\u011frenmek i\u00e7in buraya ak\u0131n etti. Avrupa\u2019n\u0131n 13. y\u00fczy\u0131lda yapt\u0131\u011f\u0131 R\u00f6nesans\u2019\u0131n as\u0131l kayna\u011f\u0131 Kurtuba olmu\u015ftur.<\/p>\n
End\u00fcl\u00fcs\u2019ten bahsederken \u00f6zellikle bir\u00e7ok tarih\u00e7i ve ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u201c\u00fc\u00e7 din, \u0130brahim\u00ee din\u201de vurgu yaparak, bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatmaktad\u0131r. Bilakis dinleri birbirine entegre etme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 hi\u00e7bir \u015fekilde uygun g\u00f6rm\u00fcyoruz. \u0130slam bir yere h\u00e2kim oldu\u011fu s\u00fcrece di\u011fer dinlere m\u00fcsamaha g\u00f6sterir ve cizye veya M\u00fcsl\u00fcman olmalar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcnyesinde ya\u015famalar\u0131n\u0131 kabul eder. Di\u011fer dinlerin h\u00e2kim oldu\u011fu yerde zaten tarih de g\u00f6steriyor ki \u0130slam ile hi\u00e7bir \u015fekilde bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015fanmam\u0131\u015f, bilakis M\u00fcsl\u00fcmanlar zulme u\u011fram\u0131\u015flard\u0131r. End\u00fcl\u00fcs i\u015fgal edilmeden \u00f6nce Hristiyan ve Yahudiler, M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n alt\u0131nda selamet i\u00e7inde ya\u015fad\u0131lar. \u201c\u00dc\u00e7 din ve bar\u0131\u015f i\u00e7inde ya\u015f\u0131yorlard\u0131\u201d vurgusu yapanlar; End\u00fcl\u00fcs i\u015fgal edildikten sonra Granada \u015fehrinin b\u00fcy\u00fck camisinin \u00fczerine Granada Katedrali in\u015fa edilmesini yahut \u0130spanyol engizisyonlar\u0131n\u0131 g\u00f6zard\u0131 etmektedir. Hatta o kadar bar\u0131\u015f\u00e7\u0131llard\u0131 ki, Granada Katedrali’nin giri\u015finde bulunan Meryem Ana heykelinin ayaklar\u0131 alt\u0131nda kesik bir M\u00fcsl\u00fcman kafas\u0131 yer al\u0131yordu. \u00d6zellikle Mar\u0131a Rosa Menocal \u201cEnd\u00fcl\u00fcs\u201d isimli eserinde \u0130spanyol engizisyonunun bir gereklilik oldu\u011funu ifade ediyor ve \u201c\u0130spanyol Engizisyonu, her t\u00fcrden farkl\u0131l\u0131\u011fa ho\u015fg\u00f6r\u00fcyle yakla\u015fan be\u015f y\u00fcz y\u0131ll\u0131k bir toplumun meydana getirdi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen hastal\u0131klar\u0131 iyile\u015ftirmek i\u00e7in kuruldu.\u201d diyor. \u201cHastal\u0131klar\u0131 iyile\u015ftirmek\u201d dedi\u011fi de; M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 manast\u0131rda okutma mecburiyeti, \u0130slam’\u0131 ya\u015fayanlar\u0131n yak\u0131lmas\u0131, Arap\u00e7a yasa\u011f\u0131, tesett\u00fcr yasa\u011f\u0131, zorla Hristiyan yap\u0131lmas\u0131 vs. K\u0131sacas\u0131 kafirin ho\u015fg\u00f6r\u00fc dedi\u011fi \u015fey M\u00fcsl\u00fcmanlara bask\u0131 ve zul\u00fcmle h\u00e2kim olarak ya\u015fama anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Hatta End\u00fcl\u00fcs\u2019te bu kadar g\u00fczellikler olurken, Hristiyanlar\u0131n d\u00fc\u015fmanl\u0131\u011f\u0131 bitmemi\u015f, Ruhanilerin en me\u015fhurlar\u0131ndan Toledo Piskoposu olan Aziz \u00d6loj, \u0130slam\u2019\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan habersizmi\u015f gibi ya\u015fam\u0131\u015f ve \u0130slam hakk\u0131nda s\u00fckutlar\u0131n\u0131 korumu\u015flar, bilakis \u0130slam\u2019\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 durdurmak yahut engellemek i\u00e7in insanlar\u0131 i\u015fgale te\u015fvik etmi\u015f, ibadethanelere sald\u0131r\u0131lmas\u0131na dair mektuplar yazm\u0131\u015ft\u0131r. Hristiyan aleminin piskoposlar\u0131, ruhani liderleri \u0130slam\u2019\u0131n hakimiyeti mevzuunda her cepheden rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015ftir.<\/p>\n
End\u00fcl\u00fcs\u2019te k\u00fclt\u00fcrel iktidar<\/strong><\/p>\n End\u00fcl\u00fcs\u2019\u00fc End\u00fcl\u00fcs yapan ve \u0130ber Yar\u0131madas\u0131\u2019n\u0131n M\u00fcsl\u00fcmanla\u015fmas\u0131na vesile olan as\u0131l saik End\u00fcl\u00fcsl\u00fc M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n olu\u015fturdu\u011fu k\u00fclt\u00fcrel iktidard\u0131r. \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 fethedildikten sonra hemen M\u00fcsl\u00fcman y\u00f6netim; kendi iman, heyecan, irfan, hikmet, zevk ve istidatlar\u0131ndan t\u00fcten anlay\u0131\u015f\u0131 empoze ettiler. Tamamen \u0130slam dininden tevar\u00fcs eden bir anlay\u0131\u015fla donatt\u0131lar \u015fehri. Hem ahlak\u00ee hem de yap\u0131sal itibariyle \u015fehir b\u00fcy\u00fck bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ge\u00e7irdi. B\u00f6ylece o b\u00f6lgede ya\u015fayan Hristiyanlar \u0130slam k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7erisinde ya\u015fayarak o k\u00fclt\u00fcrle kimlik buldular. Bu k\u00fclt\u00fcrel iktidar sayesinde nice Hristiyanlar \u0130slam dinini benimsedi. Yine bu k\u00fclt\u00fcrel iktidar sayesinde End\u00fcl\u00fcs ayakta kalabildi. \u00c7\u00fcnk\u00fc End\u00fcl\u00fcs\u2019\u00fcn i\u015fgal edilmesinde de as\u0131l problem burada yatar. S\u00fcrekli i\u00e7erideki taht kavgalar\u0131, her sava\u015fta Hristiyanlarla anla\u015fma, Hristiyan adetlerinin M\u00fcsl\u00fcman adetlerinden daha \u00e7ok artmas\u0131, halk\u0131n yava\u015f yava\u015f Hristiyan k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc benimsemesi, hatta End\u00fcl\u00fcs\u2019\u00fcn son zamanlar\u0131nda Hristiyan krallara vergi verilmesi End\u00fcl\u00fcs\u2019\u00fcn i\u015fgaline b\u00fcy\u00fck zemin haz\u0131rlam\u0131\u015ft\u0131r. Bir nevi k\u00fclt\u00fcrel iktidarla hakim olunan yerler yine k\u00fclt\u00fcrel iktidarla kaybedilmi\u015f oldu.<\/p>\n Kral Ferdinand ile Krali\u00e7e \u0130zabella, 1492\u2019de End\u00fcl\u00fcs\u2019\u00fc ald\u0131ktan sonra M\u00fcsl\u00fcman k\u0131y\u0131m\u0131na ba\u015flad\u0131. Zorla Hristiyanla\u015ft\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan bu M\u00fcsl\u00fcmanlara Morisko ad\u0131 verildi. Bask\u0131lara dayanamayan M\u00fcsl\u00fcmanlar Hristiyan oldu. Moriskolar genel itibariyle bir arada ya\u015fad\u0131lar. Moriskolar\u0131n hayat\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in Kemalizm diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne g\u00f6z atmak yeterlidir. M\u00fcsl\u00fcmanca ya\u015famamalar\u0131 i\u00e7in her t\u00fcrl\u00fc zulm\u00fc ya\u015fayan Moriskolar\u0131n \u0130slam\u2019\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131ndan dolay\u0131 Arap\u00e7a konu\u015fmalar\u0131 yasakland\u0131. \u00c7ocuklar Hristiyan okullar\u0131nda Hristiyanlar\u0131n din ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcne g\u00f6re e\u011fitim g\u00f6rmesi mecburile\u015fti. Yasaklara uymayan, daha do\u011frusu \u0130slam\u2019a dair en ufak bir i\u015faret g\u00f6steren M\u00fcsl\u00fcmanlar \u0130spanya h\u00fck\u00fcmeti taraf\u0131ndan kurulan Engizisyonlarda yak\u0131larak \u00f6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc. Nice bilim ve dini eserler yak\u0131ld\u0131, k\u00fct\u00fcphaneler talan edildi.<\/p>\n Moriskolar bu bask\u0131lara ra\u011fmen dinlerinden vazge\u00e7medi. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n baz\u0131 seferleri \u0130spanya b\u00f6lgelerine kadar geliyor olmas\u0131 onlar i\u00e7in hep bir umut oldu. Moriskolar 1568\u2019de ayakland\u0131lar ama bu ayaklanma yeterli olmad\u0131. 3 y\u0131l i\u00e7inde ayaklanma duruldu. Bu ayaklanma dolay\u0131s\u0131yla da \u00e7ok\u00e7a Moriskolular katledildi. O s\u00fcre\u00e7ten itibaren 1614 senesine kadar 300 bin Moriskolu Afrika b\u00f6lgelerine, bir k\u0131sm\u0131 da Osmanl\u0131 \u015fehirlerine g\u00f6nderildi.<\/p>\n Avrupa\u2019y\u0131 bile hayran b\u0131rakan Kurtuba Camii<\/strong><\/p>\n Kurtuba Camii, 786-988 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda End\u00fcl\u00fcsl\u00fc sultanlar taraf\u0131ndan belirli aral\u0131klarla in\u015fa edilmi\u015f bir camidir. \u0130lk 786 y\u0131l\u0131nda I. Abdurrahman taraf\u0131ndan in\u015fas\u0131 ba\u015flat\u0131l\u0131r. 833 senesinde II. Abdurrahman camiye eklemeler yapt\u0131r\u0131r ve geni\u015fletir; 951 senesinde III. Abdurrahman yine eklemeler yaparak daha da y\u00fckseltir. Kare planl\u0131 minare de III. Abdurrahman d\u00f6neminde in\u015fa edilir. II. Hakem d\u00f6neminde 961-976 senelerinde yine camiye katk\u0131lar sa\u011flanm\u0131\u015f, mihrap \u00f6n\u00fcne kubbe yap\u0131lm\u0131\u015f, T tipi plan\u0131nda mek\u00e2n sa\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Sonraki senelerde de yine eklemeler yap\u0131lm\u0131\u015f, geni\u015fletilmi\u015f, s\u00fcslemeler yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. End\u00fcl\u00fcs 1238 senesinde Hristiyanlar taraf\u0131ndan i\u015fgal edildikten sonra cami kiliseye \u00e7evrilmi\u015f, 1523 senesinde de katedral olmu\u015ftur.<\/p>\n Enine dikd\u00f6rtgen olan ve 13 hektar \u00fczerine kurulu olan Kurtuba Camii, mimarisi ve s\u00fcslemeleriyle nevi \u015fahs\u0131na m\u00fcnhas\u0131r olsa da \u015eam Ulu Camii\u2019nin tarz\u0131nda yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131rm\u0131z tu\u011fla ve beyaz kesme ta\u015f dizisinden m\u00fcrekkep olan cami, revakl\u0131 avlusuyla g\u00f6z al\u0131c\u0131d\u0131r. K\u0131rm\u0131z\u0131 olmas\u0131 sebebiyle El-Hamra denilmi\u015ftir.<\/p>\n Atnal\u0131 usul\u00fcnde yap\u0131lm\u0131\u015f mihrap ve minberi, korint ve komposit tipten olan ve bin 293 taneden olu\u015fan mermer ve granit s\u00fctunlar\u0131, dairesel ve dilimli kemer tipleri, Roma mimarisinden esinlenilen iki katl\u0131 kemer sistemi, duvarlar\u0131ndaki g\u00fcl bezek ve tomurcuk motifleri ve nef sistemli mimarisiyle \u0130slam mimarisine b\u00fcy\u00fck katk\u0131 sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n 23 bin metrekarelik alan\u0131 kapsayan Kurtuba Camii\u2019nin en g\u00f6z al\u0131c\u0131 noktalar\u0131ndan biri de Ma\u011fribi hatt\u0131d\u0131r. End\u00fcl\u00fcs, K\u00fbfi hatt\u0131ndan ilhamla bir terkip olu\u015fturmu\u015f ve kendi mimarisine uygun usulde bir yaz\u0131 \u00e7e\u015fidi geli\u015ftirmi\u015ftir. Ma\u011fribi hat sanat\u0131 dedi\u011fimiz bu yaz\u0131 \u00e7e\u015fidi, \u00f6zellikle End\u00fcl\u00fcs\u2019te \u0130slam\u2019\u0131n yay\u0131lmas\u0131yla birlikte ba\u015fta halife ve sultanlar olmak \u00fczere \u0130slam sanatkarlar\u0131 eliyle yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Kabul Salonu<\/strong><\/p>\n Caminin minaresinin en son ba\u015f\u0131nda yer alan b\u00fcy\u00fck\u00e7e kale g\u00f6r\u00fcn\u00fcm\u00fc veren mek\u00e2n Kabul Salonu\u2019dur. \u00dcst\u00fc surlarla \u00e7evrili olan mek\u00e2n\u0131n i\u00e7i zengin s\u00fcslemelerle donat\u0131lm\u0131\u015f, geometrik desenlerle bezenmi\u015f, yine s\u00fcsl\u00fc ah\u015fap bir kubbeyle \u00f6rt\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Tamamen soyut bir \u015fekilde tasarlanan bu mek\u00e2n, di\u011fer t\u00fcm mekanlardaki tasar\u0131mlar\u0131 birbirine ba\u011flar. Her ne kadar ayr\u0131 ayr\u0131 sultanlar eliyle ve birbiriyle \u00e7ok uzak d\u00f6nemlerde ina\u015f edilmi\u015f olsa da ba\u011flam\u0131ndan kopar\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Duvarlara i\u015flenmi\u015f kitabeler; ayet, \u015fiir ve s\u00f6zlerden m\u00fcte\u015fekkildir. Bu durum ayr\u0131 bir metafor olmakla birlikte mimari suretler her zaman a\u011f\u0131r basm\u0131\u015ft\u0131r. Geometrik tasar\u0131mlarla sanat \u00fcst\u00fc bir sanat olan ma\u011fribi hat sanat\u0131 adeta birbirini kaplar, mimari yap\u0131 hat sanat\u0131n\u0131 duvara i\u015flenmesiyle adeta duvara canl\u0131l\u0131k verir. Soyut bir mek\u00e2na yine soyut bir mana y\u00fckler. Ve \u00f6yle ki Ma\u011fribi hat sanat\u0131n\u0131n \u00fcslubuyla Kurtuba Camii\u2019nin mimari yap\u0131s\u0131 birbirine uyumludur. \u015eekil, \u00fcslup, mimari tasar\u0131m birbiriyle uyum i\u00e7erisindedir.<\/p>\n Kabul kulesindeki taht salonuna giri\u015fte yer alan revaklarda o d\u00f6nemin sultanlar\u0131na \u00f6vg\u00fc dolu \u015fiirler yer al\u0131r. \u0130bn Zemrek ve \u0130bn Hatib gibi G\u0131rnatal\u0131 me\u015fhur \u015fairler yazar bu \u015fiirleri.<\/p>\n \u0130kiz K\u0131z Karde\u015f Salonu\u2019nda ve Ben\u00fb Serrac Salonu\u2019nda \u0130bn Zemrek\u2019in uzunca bir \u015fiiri bulunur. Birka\u00e7 sat\u0131r\u0131nda \u015funlar yazmaktad\u0131r:<\/p>\n \u201cOnun i\u00e7inde \u0131\u015f\u0131k sa\u00e7an ve zulmette kalm\u0131\u015f en karanl\u0131k g\u00f6lgeleri bile ayd\u0131nlatan par\u0131lt\u0131l\u0131 mermerler vard\u0131r.<\/em><\/p>\n \u0130\u015fte size harikulade kubbe! Onun g\u00fczel orant\u0131s\u0131na bak\u0131nca di\u011fer b\u00fct\u00fcn kubbeler kaybolup gider.\u201d <\/em><\/p>\n \u00dclker y\u0131ld\u0131z k\u00fcmesinin elleri, Allah\u2019\u0131n korumas\u0131n\u0131 dileyerek gece boyu yalvar\u0131r ve onlar, hafif\u00e7e esen r\u00fczg\u00e2r\u0131n fark\u0131na varacaklar.<\/em><\/p>\n Y\u00fckseldik\u00e7e kaybolan kubbe i\u015fte buradad\u0131r; ondaki g\u00fczellik hem sakl\u0131 hem de g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir \u015fekilde arz-\u0131 endam eder.\u201d<\/em><\/p>\n Kabul Kulesi\u2019ndeki taht salonunun giri\u015findeki revaklarda yer alan \u015fiirlerden bir k\u0131tada,<\/p>\n \u201cKullar\u0131na emir vererek seni himayesi alt\u0131na alan ve senin vas\u0131tanla iyilik ve ihsan bak\u0131m\u0131ndan \u0130slam\u2019\u0131 g\u00fc\u00e7lendiren o zat ne y\u00fccedir.\u201d yazmaktad\u0131r.<\/p>\n Sanatkarlar\u0131n edebi dilleri Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019den beslendi\u011fi i\u00e7in Kurtuba Camii\u2019nin duvarlar\u0131ndaki \u015fiirlerin \u00fcslubunda da ayetlerden beslendi\u011fini g\u00f6rebilmemiz m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n \u015eiirlerde daha \u00e7ok o d\u00f6nemin sultanlar\u0131na y\u00fcksek hatta abart\u0131 derecede \u00f6vg\u00fcler yer almaktad\u0131r. Ayr\u0131ca caminin mimarisine de \u00f6vg\u00fcler dizilmi\u015f, bu yap\u0131dan daha b\u00fcy\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn, daha g\u00fczelinin, daha ihti\u015faml\u0131s\u0131n\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131 vurgulanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Y\u0131ld\u0131z bi\u00e7imindeki geometrik dizayn, g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc, sonsuzlu\u011fu bar\u0131nd\u0131r\u0131yor. Burada bile Mutlak G\u00fczel\u2019in sonsuzlu\u011funa bir i\u015farettir.<\/p>\n Kubbenin ihti\u015fam\u0131yla beraber b\u00fct\u00fcn bu salonlar\u0131n Do\u011fulu, Bat\u0131l\u0131 yazarlar, g\u00f6zlemciler birbirinden \u00e7ok farkl\u0131 m\u00fc\u015fahedelerde bulunmakta, her birine farkl\u0131 g\u00fczellikler tezah\u00fcr etmektedir.<\/p>\n Yine mekanlarda y\u0131ld\u0131z dizisi \u00e7e\u015fitlilik arz eder. \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck y\u0131ld\u0131zlar tek merkezli daireler \u015feklinde d\u00fczenlenmi\u015fken b\u00fcy\u00fck y\u0131ld\u0131zlar, \u00e7i\u00e7eklere benzer ya da yar\u0131m y\u0131ld\u0131z \u015feklinde tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r.\u201d(3)<\/p>\n Bu s\u0131n\u0131rs\u0131z mek\u00e2n g\u00f6zal\u0131c\u0131 bir \u015fekilde canl\u0131l\u0131k arz ediyor. Bo\u015fluk b\u0131rakmayan bu yap\u0131 Nasriler d\u00f6neminde tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r. K\u0131rm\u0131z\u0131 bir renkle g\u00f6ky\u00fcz\u00fc izlenimini rengini veren desenli y\u0131ld\u0131zl\u0131 kubbesi, sanki g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn capcanl\u0131 halini bar\u0131nd\u0131r\u0131yor.<\/p>\n \u201cBunlar bir y\u00f6n\u00fcyle sanki bedensel bir suret kazanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken maddeyle ili\u015fkisi kesilen son derece canl\u0131 metinsel resimlerdir. Di\u011fer y\u00f6n\u00fcyle ise bedeninden ayr\u0131lm\u0131\u015f ve geometrik tasar\u0131m\u0131n \u00e7izgisel ve soyut a\u011f\u0131 taraf\u0131ndan yutulmu\u015f suretleridir.\u201d(4)<\/p>\n Bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu sanat harikas\u0131 zevken idraktir, bir haldir. Kolayca anla\u015f\u0131lmayan, hatta yap\u0131sal itibariyle tekrarlanamayan, mimari olarak birebiri yap\u0131lamayan, tema\u015fa ettik\u00e7e daha \u00e7ok giriftle\u015fen, \u00e7\u0131kmaza sokan bir haldir. Ge\u00e7mi\u015f devirlerin \u0130slam\u2019dan ald\u0131klar\u0131 estetik zevk ile sanatlar\u0131n\u0131 ta\u015fa i\u015flemelerinin apa\u00e7\u0131k \u00f6rne\u011fini Kurtuba\u2019da g\u00f6r\u00fcyoruz. Soyut taraf\u0131 maddeyi a\u015fk\u0131n bir vaziyette, fakat maddeyi de estetik bir \u00e7er\u00e7evede fa\u015f etmi\u015f olarak hem M\u00fcsl\u00fcman topluluklara hem de di\u011fer topluluklara mimari a\u00e7\u0131dan b\u00fcy\u00fck faydalar sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Her ne kadar, Kurtuba Camii i\u015fgal edilmeden \u00f6nceki haliyle kar\u015f\u0131m\u0131zda durmuyor olsa da o hali tam silinmedi\u011fi i\u00e7in ve i\u015fgal edilen topraklar\u0131 M\u00fcsl\u00fcmanlar olarak tekrar alabilmenin umuduyla ya\u015f\u0131yor olmam\u0131z bak\u0131m\u0131ndan \u0130slam sanatkarlar\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde oras\u0131 hala Kurtuba Camii\u2019dir. Garaudy\u2019nin deyimiyle \u201cbir iman abidesidir.\u201d Bu yap\u0131, d\u00fc\u015fman\u0131n bile g\u00f6nl\u00fcnde taht kurmu\u015f olmal\u0131 ki, tamamen y\u0131kmaya te\u015febb\u00fcs edememi\u015f, fakat i\u00e7lerindeki karanl\u0131\u011f\u0131 da adeta ta\u015flara ak\u0131t\u0131rcas\u0131na bir\u00e7ok yeri bozmu\u015f ve yap\u0131n\u0131n ortas\u0131na Roma-Germen \u0130mparatoru \u015earlken (V. Carlos) taraf\u0131ndan 1526 senesinde Kurtuba Camii\u2019nin mimari \u00fcslubuna uymayan ve \u00e7evrenin de \u00e7ehresini bozan, \u00e7irkin mi \u00e7irkin devasa bir ta\u015f y\u0131\u011f\u0131n\u0131 dikilmi\u015ftir. Kendi ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131yan yap\u0131y\u0131 in\u015fa ederken El Hamra\u2019n\u0131n bir k\u0131s\u0131m yerini de y\u0131kt\u0131r\u0131r. Hatta bu \u00e7irkin ta\u015f y\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7in \u201cG\u0131rnata\u2019da bir cinayet i\u015flendi!\u201d denilmi\u015ftir. Gotik ve barok \u00fcslubu kibirli yap\u0131lar\u0131yla \u0130spanya, El Hamra\u2019ya hi\u00e7bir \u015fekilde yakla\u015famam\u0131\u015f hatta taklidini bile becerememi\u015ftir.<\/p>\n \u0130slam mimarisiyle donat\u0131lm\u0131\u015f bu \u015fehirlere i\u015fgalden itibaren b\u00fcy\u00fck bir Katolik a\u015f\u0131 yap\u0131lsa da End\u00fcl\u00fcs medeniyeti ilmi, bilgisi, k\u00fclt\u00fcr\u00fc ve eserleriyle kendisini s\u00fcrekli dayatm\u0131\u015ft\u0131r. Nitekim \u201c\u0130spanyol kimli\u011finin in\u015fa edildi\u011fi imparatorluk \u00e7a\u011f\u0131 End\u00fcl\u00fcs \u00fczerine kurulu. Rakip medeniyeti yenmi\u015f bir g\u00fc\u00e7 olarak kendini in\u015fa etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken asl\u0131nda o medeniyetin derin izlerinden de kurtulamayacakt\u0131r. Reddetti\u011fi medeniyetin ruhu i\u00e7ine sinmi\u015ftir.\u201d(5)<\/p>\n B\u00fcy\u00fck bir i\u015fgale u\u011fray\u0131p katliamlara sahne olan bu \u00fclke M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n g\u00f6\u011fs\u00fcnde dinmeyen bir a\u011fr\u0131 olarak tekrar fethedilmeyi beklemektedir.<\/p>\n Kaynak<\/p>\n 1- Roger Garaudy, End\u00fcl\u00fcs\u2019te \u0130slam, 2014, s. 25, 26<\/p>\n 2- Garaudy, a.g.e, s. 59<\/p>\n 3- Valerie Gonzalez, G\u00fczellik ve \u0130slam, 2020, s. 88<\/p>\n 4- Gonzalez, a.g.e, s 79<\/p>\n 5- Akif Emre, Mekan\u0131 Paranteze Almadan, 2020, s, 55<\/p>\n M. Taha \u0130nci<\/p>\n Ayl\u0131k Dergisi 209. Say\u0131 \u015eubat 2022.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Kuzey Afrika dahil \u0130ber Yar\u0131madas\u0131 5-8. yy. aras\u0131nda Vizigot Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n y\u00f6netiminde Yahudi ve Hristiyanlardan m\u00fcte\u015fekkildi. Ba\u015fta sap\u0131k bir inanc\u0131 temsil eden Vizigotlar i\u00e7lerindeki farkl\u0131 sapk\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerde olan Hristiyanlara da zulmederek…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":100,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[20],"tags":[],"ppma_author":[19],"class_list":["post-99","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-yazarlar","author-taha-inci"],"yoast_head":"\n