{"id":791,"date":"2019-10-01T12:09:42","date_gmt":"2019-10-01T12:09:42","guid":{"rendered":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/?p=791"},"modified":"2025-02-20T12:14:12","modified_gmt":"2025-02-20T12:14:12","slug":"prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/","title":{"rendered":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz"},"content":{"rendered":"

\u00d6zetle ifade edecek olursan\u0131z, edebiyat\u0131 nas\u0131l tarif edersiniz?<\/strong><\/p>\n

\u0130limde oldu\u011fu gibi edebiyatta da dil kullan\u0131l\u0131r. \u015e\u00f6yle bir ay\u0131r\u0131m yapmak gerekir: E\u011fer kavramlarla konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cfelsefe\u201d, terimlerle konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cbilim\u201d yap\u0131yorsunuzdur; ama imgelerle yaz\u0131yor ve konu\u015fuyorsan\u0131z \u201cedebiyat\u201d yap\u0131yorsunuz demektir. \u201c\u0130mge\u201d al\u0131\u015f\u0131lmad\u0131k ba\u011flamlar\u0131n sanat\u00e7\u0131n\u0131n kendisi taraf\u0131ndan in\u015fa edilmesidir. D\u00fc\u015f\u00fcnce ve duygular\u0131n somut ifadeleri… \u0130mgeler simgeye d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, sembollere d\u00f6ner ve yayg\u0131nla\u015f\u0131r. Ortada bir eser varsa bu esere ancak d\u00f6rt a\u00e7\u0131dan incelendi\u011fi zaman anlam verilebilir.<\/p>\n

Nedir o d\u00f6rt a\u00e7\u0131?<\/strong><\/p>\n

Mesela Milan Kundera, \u201cRoman Sanat\u0131\u201d adl\u0131 kitab\u0131nda kendi roman sanat\u0131n\u0131n \u015fifrelerini verir ve kendisiyle yap\u0131lan r\u00f6portajlarda Bat\u0131 sanatlar\u0131yla ilgili teorilerini dile getirir. Bir \u00c7ekoslavakyal\u0131 romanc\u0131 olan Kundera\u2019ya, \u201cSizin romanlar\u0131n\u0131z\u0131 anlamak i\u00e7in \u00c7ekoslavak tarihini bilmemiz gerekiyor mu?\u201d diye soruyorlar. \u201cBilmenize gerek yok.\u201d diyor. Sebebi sorulunca da, \u201cBen sadece bunu yazm\u0131yorum, Avrupa tarihini bilmezseniz benim romanlar\u0131m\u0131 anlamazs\u0131n\u0131z.\u201d diyor. Bu \u00f6nemli bir husus… Edebiyat \u00f6ncelikle insanl\u0131k tarihine ait bir \u00fcr\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131\u011fa m\u00e2l olmu\u015f yani?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee ki… Bir sanat\u00e7\u0131 ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n s\u00f6zc\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Ama imgelerle, ama metaforik, ama sembolik, ama ger\u00e7ek, ama mecaz; bu b\u00f6yledir. \u00c7a\u011f\u0131n\u0131n sorunlar\u0131n\u0131 dile getirir. Mesela, bizim bir grup \u00f6\u011frencimiz internet dergisi \u00e7\u0131karmak istemi\u015fti. Ad\u0131n\u0131 \u201cDelinin \u0130pi\u201d koymu\u015flar. Samsun\u2019day\u0131z… Dediler ki, \u201cHocam delilik \u00fczerine bir konu\u015fma yapar m\u0131s\u0131n\u0131z?\u201d D\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm ne konu\u015fay\u0131m diye. Dilimizde delilik ile ilgili tan\u0131mlar var. Mesela, \u201cYi\u011fidin iyisine deli, at\u0131n iyisine doru derler.\u201d gibi… Delilik T\u00fcrk\u00e7e\u2019de y\u00fcceltilmi\u015f bir de\u011ferdir. \u201cDelikanl\u0131\u201d mesela…<\/p>\n

Faziletten say\u0131l\u0131yor yeri gelince…<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee… Benim de akl\u0131ma Erasmus\u2019un \u201cDelili\u011fe \u00d6vg\u00fc\u201ds\u00fc geldi. \u00d6nemli bir eser. Erasmus, 16. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda, insanlar\u0131n Kilise ve Papal\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 durmay\u0131 b\u0131rak\u0131n, bunlar\u0131n tek s\u00f6z\u00fcyle yak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir \u00e7a\u011fda, bu kitapta Papal\u0131\u011fa da, Kilise\u2019ye de, Hristiyanl\u0131\u011fa da demedi\u011fini b\u0131rakm\u0131yor. Erasmus nas\u0131l s\u0131yr\u0131l\u0131yor i\u015fin i\u00e7inden? \u201cBen demedim, kitaptaki deli \u00f6yle dedi.\u201d diyor. Muhayyel bir karakter icad ediyor: Kahraman bir deli. \u201cDelidir, ne yapsa yeridir.\u201d demi\u015fler. Sonra \u015funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm: Bizde \u201cLeyla ve Mecnun\u201d diye bir eser var. Mecnun \u201cdeli\u201d demek mal\u00fbm… Leyla ve Mecnun ile Erasmus\u2019un kitab\u0131 aras\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 yirmi y\u0131l var. Ayn\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n insanlar\u0131…<\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fck Edebiyat\u00e7\u0131lar \u00c7a\u011f\u0131n\u0131n S\u00f6zc\u00fcs\u00fcd\u00fcr\u201d<\/strong><\/p>\n

Birbirlerinden haberdar de\u011filler, \u00f6yle mi?<\/strong><\/p>\n

De\u011filler. Biri Ba\u011fdat\u2019ta, di\u011feri Hollanda\u2019da. Ben de \u201cLeyla ve Mecnun\u201du, \u201cDelili\u011fe \u00d6vg\u00fc\u201d olarak okudum. Neler var neler. Kendini ak\u0131ll\u0131 zannedenlere, akl\u0131 y\u00fcceltenlere, akl\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda maneviyat\u0131, vahyi k\u00fc\u00e7\u00fcmseyenlere, \u201cAk\u0131lla her hakikati buluruz.\u201d diyenlere demedi\u011fini b\u0131rakm\u0131yor Fuzul\u00ee…<\/p>\n

\u00d6yle bir \u015fey ki; Erasmus Ba\u011fdat\u2019ta do\u011fsa \u201cFuzul\u00ee\u201d olur, Fuzul\u00ee Hollanda\u2019da do\u011fsa \u201cErasmus\u201d bilinir. \u015eahsiyet olarak s\u00f6ylemiyorum. Erasmus sefih biri; ancak Bat\u0131 kanonlar\u0131 Erasmus\u2019un \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131yla \u00f6nce ve sonra diye ikiye ayr\u0131l\u0131yor. K\u00fclt bir kitap. Bu kitaptan sonra Bat\u0131\u2019n\u0131n de\u011ferlere bak\u0131\u015f\u0131 de\u011fi\u015fmeye ba\u015fl\u0131yor. Din, k\u00fclt\u00fcr, de\u011fer hepsi yeniden de\u011ferlendiriliyor. Bir eser, yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011f\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131yla incelenmeli. Biz bunu yapm\u0131yoruz. Mesela bunu Nabokov yap\u0131yor. \u201cEdebiyat Dersleri\u201dnde onu \u00e7ok g\u00fczel bir \u015fekilde \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131, sorunlar\u0131n\u0131 inceleyen, devrine \u0131\u015f\u0131k tutan, parmak basan, ne\u015fter atan biri olarak g\u00f6r\u00fcyoruz. Derinlemesine incelemeler yap\u0131yor. Anna Karenina\u2019y\u0131 inceleyelim mesela… Anna Karenina roman\u0131nda Anna intihar ediyor. \u201cNeden intihar etti?\u201d diye soruyor Nabokov… B\u00fct\u00fcn Tolstoy yorumcular\u0131 diyorlarm\u0131\u015f ki; \u201cTolstoy b\u00fcy\u00fck bir ahl\u00e2k\u00e7\u0131d\u0131r. Anna ahl\u00e2ks\u0131z bir karakter. Tolstoy bu karakteri ya\u015fatmazd\u0131. Do\u011fal olarak \u00f6ld\u00fcrd\u00fc.\u201d Nabokov bu teze kar\u015f\u0131 diyor ki; \u201cBu basit bir \u00e7\u00f6z\u00fcmleme. Tolstoy gibi bir deh\u00e2 i\u00e7in olduk\u00e7a basit bir \u00e7\u00f6z\u00fcm. \u0130\u015fin asl\u0131 bu de\u011fil.\u201d ve \u015f\u00f6yle de\u011ferlendiriyor; \u201cRomanda Levi ile Kiti adl\u0131 iki a\u015f\u0131k var. Bir de g\u00f6r\u00fcnen yard\u0131mc\u0131 karakterler. Anna ve ayn\u0131 zamanda bir albay olan Alexei Vronsky var. Anna evli olmas\u0131na ra\u011fmen Vronsky\u2019yi seviyor, yasak bir ili\u015fki ya\u015f\u0131yor. Kocas\u0131na ihanet ediyor. Nabokov diyor ki; \u201cTolstoy, Anna\u2019dan a\u015fk\u0131n\u0131 ten ve cinsel hazdan \u00f6teye ta\u015f\u0131mas\u0131n\u0131 bekledi. Bunu yapmad\u0131. Orada kald\u0131. O bunun \u00f6l\u00fcm\u00fcne sebebiyet verdi. Ancak arka pl\u00e2nda kalan Levi ile Kiti, birbirlerini b\u00fcy\u00fck bir a\u015fkla seviyorlar.\u201d Tolstoy\u2019u biz alt karakterlerde g\u00f6r\u00fcyoruz Nabokov\u2019un yorumuyla. Onlar y\u00fcceltiliyor.<\/p>\n

Anna-Vronsky ikilisi \u00fczerinden ayn\u0131 zamanda burjuva hayat\u0131na da bir ele\u015ftiri getiriliyor…<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee… \u015e\u00fcphesiz o da var. Rus sosyetesi, Rus burjuvas\u0131na derin ele\u015ftiriler var. Bunun yan\u0131nda ahl\u00e2k ele\u015ftirisi var. Evli bir kad\u0131n \u0130talya\u2019da yabanc\u0131 biriyle dola\u015f\u0131yor. Romanda ge\u00e7iyor; Anna bir al\u0131\u015fveri\u015f yap\u0131yor. Diyelim ki bir gazete al\u0131yor. Gazetenin tarihi 26 Nisan 1873. Anna ve Vronsky gazetede bir balo il\u00e2n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorlar ve bu baloya gidiyorlar. Nabokov kalk\u0131yor \u0130talya\u2019ya gidiyor, o gazetenin n\u00fcshas\u0131n\u0131 buluyor; bir bak\u0131yor ki, ger\u00e7ekten de balo il\u00e2n\u0131 var. Tolstoy b\u00f6yle bir adam, inan\u0131lmaz bir samimiyet. Biliyorsunuz, \u201cSava\u015f ve Bar\u0131\u015f\u201d\u0131 yazarken ilgili harbin ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 araziyi dola\u015f\u0131yor; haritalar\u0131, ilgili evraklar\u0131 inceliyor g\u00fcnlerce… Adam sallam\u0131yor. Bu bir insan\u0131n i\u015fine g\u00f6sterdi\u011fi b\u00fcy\u00fck bir sayg\u0131d\u0131r. Nabokov\u2019un bir de Madam Bowary incelemesi vard\u0131r, muhte\u015femdir; ama nas\u0131l teferruatl\u0131 inceliyor. Dolay\u0131s\u0131yla edeb\u00ee bir eser ayn\u0131 zamanda bir \u00e7a\u011f\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Ben de Leyla ve Mecnun\u2019u ilk pl\u00e2nda \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak g\u00f6rmeliyim. Delilik neden \u00f6v\u00fcl\u00fcyor? Erasmus, \u201cak\u0131l \u00e7a\u011f\u0131\u201dn\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131nda g\u00f6r\u00fclen bir isim. Ak\u0131l kutsalla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. Akla tap\u0131l\u0131yor. Din\u00ee, manev\u00ee hayat; inan\u0131\u015flar, din\u00ee hayat tarz\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmseniyor. Fuzul\u00ee\u2019nin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda mesela, Mevl\u00e2na Hz.\u2019nin s\u00fcrekli ele\u015ftirdi\u011fi Fahreddin R\u00e2zi gibi biri var. Raz\u00ee, Mevl\u00e2na\u2019ya g\u00f6re ak\u0131lc\u0131l\u0131\u011f\u0131n sembol\u00fcd\u00fcr. Mevl\u00e2na Hz. Mesnev\u00ee\u2019de ele\u015ftirir bu akl\u0131…<\/p>\n

M\u00fbtezil\u00ee olmak ile su\u00e7lanan bir alim nitekim…<\/strong><\/p>\n

Olabilir; ama o daha \u00e7ok felsefeyi y\u00fcceltti\u011fi i\u00e7in ele\u015ftirilir. Bir rivayete g\u00f6re, Mevl\u00e2na\u2019n\u0131n ailesinin s\u00fcr\u00fclmesini Raz\u00ee\u2019ye ba\u011flayanlar da var. Mevl\u00e2na\u2019n\u0131n ele\u015ftirileri sebebiyle… \u00d6te yandan ak\u0131l kar\u015f\u0131s\u0131nda \u201cnakli\u201d k\u00fc\u00e7\u00fcmsedi\u011fi i\u00e7in diyenler var…<\/p>\n

Mesela \u015eeyh Galib\u2019in \u201cH\u00fcsn-\u00fc A\u015fk\u201d\u0131n\u0131 incelemek gerek. Acaba hangi \u00e7a\u011f\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr? Art\u0131k, geli\u015fmeyle birlikte co\u011fraf\u00ee ke\u015fifler artm\u0131\u015f; yeni k\u0131talar, topluluklar ke\u015ffedilmi\u015f, m\u00fcsbet ilim ilerlemi\u015f, yeni de\u011ferler ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Bu ger\u00e7ekler kar\u015f\u0131s\u0131nda bu eserin de\u011feri nedir? Mesela Ned\u00eem\u2019i inceleyece\u011fiz… Ned\u00eem de \u00f6nemli bir insand\u0131r. Ned\u00eem\u2019in \u00e7a\u011f\u0131nda \u015fehirler geli\u015fiyor, b\u00fcy\u00fcyor. Mesela Paris \u0131\u015f\u0131kland\u0131r\u0131l\u0131yor. O \u00e7a\u011fda zevkin-sefan\u0131n artmas\u0131 s\u00f6z konusu. \u015e\u00f6yle bir laf vard\u0131r; \u201cY\u00fckselmekte olan milletlerin hanelerinden ac\u0131lar, feryatlar; \u00e7\u00f6kmekte olan milletlerin evlerinden de kahkahalar y\u00fckselir.\u201d Ned\u00eem tam bu ger\u00e7e\u011fin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc… Bilerek veya bilmeyerek s\u00f6zc\u00fcl\u00fck yapm\u0131\u015f. \u0130\u015fte nitelikteki eserler hem yazar\u0131n\u0131n, hem de kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyada bir \u00fcmmetin, bir toplulu\u011fun eseridir. Yani bir eser ya \u0130sl\u00e2m, ya Hristiyanl\u0131k, ya Yahudilik veya Hinduizm, Budizm gibi dinlere mensuptur. Bir de eseri bu y\u00f6nden incelemek laz\u0131m. \u015eunun i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyorum: Thomas Elliot\u2019un dedi\u011fi, \u201cAvrupa\u2019da kim ne yazarsa yazs\u0131n, her \u015feyimizi \u00f6ncelikle Cervantes\u2019e bor\u00e7luyuz. Cervantes \u015eekspir\u2019e, \u015eekspir Dante\u2019ye, Dante Virgilus\u2019a, Virgilius da Homeros\u2019a bor\u00e7ludur…\u201d<\/p>\n

\u201cTarih Boyu Edebiyat\u0131m\u0131z Kesintiye U\u011fram\u0131\u015f\u201d<\/strong><\/p>\n

Yeri gelmi\u015fken… Harold Bloom, Bat\u0131 Kanonu\u2019nda \u015eekspir\u2019i en tepeye yerle\u015ftiriyor. Bloom, sonraki edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131 da \u015eekspir\u2019e k\u0131yasla de\u011ferlendiriyor. Siz nas\u0131l bak\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n

Thomas Elliot\u2019a g\u00f6re Bat\u0131 edebiyat\u0131n\u0131n, Bat\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesinin silsilesi demin zikretti\u011fim gibi… \u0130lk s\u00f6yledi\u011fi ki\u015fi bir \u0130spanyol, ikinci ki\u015fi bir \u0130ngiliz, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc bir Romal\u0131 \u0130talyan, d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ki\u015fi yine bir Latin, Homeros da Yunan \u015fairi… Elliot\u2019a g\u00f6re Bat\u0131 edebiyat\u0131n\u0131n kaynaklar\u0131, \u201c\u00fcmmet edebiyat\u0131\u201dn\u0131n olu\u015fturdu\u011fu bir havuzdan beslenerek yaz\u0131l\u0131yor, eser do\u011furuyor. Ben, T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fayan bir M\u00fcsl\u00fcman olarak kendi edebiyat\u0131mda b\u00f6yle bir te\u015febb\u00fcste bulunabilir miyim? Kimi \u00e7izece\u011fiz? \u00c7izemeyiz…<\/p>\n

\u00dcstad Necip Faz\u0131l bir konferans\u0131nda \u201cEdebiyat diye bir \u015feyimiz kalmam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d diyor…<\/strong><\/p>\n

Ayn\u0131n\u0131 Yahya Kemal de s\u00f6yl\u00fcyor. Tanp\u0131nar\u2019\u0131n bir te\u015fhisi vard\u0131r. \u201cBiz be\u015f defa b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f\u00fcz.\u201d diyor ve say\u0131yor: \u201cOrhun Kitabeleri, Sel\u00e7uklu, Osmanl\u0131, Yunus Emre, Tanzimat… Maalesef biz, bizden beslenemiyoruz.\u201d diyor. \u0130kide bir ihtil\u00e2l, ikide bir devlet kurma, ikide bir alfabe de\u011fi\u015ftirme, co\u011frafya de\u011fi\u015ftirme, medeniyet de\u011fi\u015ftirmeler… Her gelen s\u0131f\u0131rdan ba\u015flat\u0131yor.<\/p>\n

K\u00f6k aray\u0131\u015f\u0131na gidiyor…<\/strong><\/p>\n

Evet. Bir bak\u0131yorsun tam Orhun edebiyat\u0131 do\u011fuyor, Uygurlar geliyor ve alfabe de\u011fi\u015ftiriliyor. Tam oturacak, Karahanl\u0131lar M\u00fcsl\u00fcman oluyor. Sel\u00e7uklular geliyor Fars\u00e7a\u2019y\u0131 al\u0131yor. Osmanl\u0131 Anadolu\u2019ya geliyor.<\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin k\u00f6k\u00fcn\u00fc, kurtulu\u015funu Yunus Emre\u2019ye ve Ahmed Yesev\u00ee\u2019ye ba\u011flayan g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc nas\u0131l kar\u015f\u0131l\u0131yorsunuz?<\/strong><\/p>\n

Ahmed Yesev\u00ee Hazretleri M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk edebiyat\u0131n\u0131n babas\u0131, piridir. \u201cHace-i evvel\u201d diyoruz. Bu edebiyat\u0131 hikmetleriyle kuruyor. Divan-\u0131 L\u00fcgat-\u0131 T\u00fcrk diye bir eseri var. Atabet\u00fc\u2019l Hakay\u0131k, Kutadgu Bilig… Bunlar muazzam mesnev\u00eelerdir. Burada dil, edebiyat, metaforlar, semboller bulu\u015fmu\u015f; ama devam etmiyor. Sel\u00e7uklularda kesinti ya\u015fan\u0131yor. Yusuf Has H\u00e2cib\u2019e dayanan bir dil var. 300 y\u0131ll\u0131k bir kopu\u015f var arada. Sel\u00e7uklu\u2019nun son d\u00f6neminde bir edebiyat var; Mevl\u00e2na Hazretleri, A\u015f\u0131k Pa\u015fa, Ahmet Fakih, \u015eeyyad Hamza var. Mevl\u00e2na Hazretleri Fars\u00e7a; ama Ahmet Fakih ve \u015eeyyad Hamza T\u00fcrk\u00e7e yaz\u0131yor. Yazd\u0131klar\u0131 dil Anadolu\u2019da olu\u015fan bir dil. K\u00f6kleri Do\u011fu\u2019ya uzan\u0131yor; ama Bat\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi diyoruz.<\/p>\n

Ka\u00e7 kelimeyle konu\u015ftu\u011fumuz belirsizken…<\/strong><\/p>\n

Facia… Soka\u011fa \u00e7\u0131ksak azam\u00ee 300-500 kelime. Ne olacak? \u015eunu bilmiyoruz; Yunus Emre\u2019nin edebiyat\u0131 \u201c\u00fcmmet edebiyat\u0131\u201dnda nereye oturuyor? Leyla ve Mecnun, \u0130sl\u00e2m \u00fcmmeti i\u00e7inde nereye denk geliyor? Yeri, de\u011feri nedir? Nizam\u00ee\u2019nin de mesnev\u00eesi var. Biz \u201cmesnev\u00ee\u201dyi al\u0131p ne katt\u0131k? Roman\u0131 ald\u0131k Fransa\u2019dan, pek\u00e2l\u00e2 T\u00fcrkler romana ne katt\u0131? Kaside\u2019yi \u0130ran\u2019dan ald\u0131k. Biz ne katt\u0131k, ne katamad\u0131k? Bunlar\u0131 mukayeseli \u00e7al\u0131\u015fmak laz\u0131m. Fuzul\u00ee, Leyla ve Mecnun\u2019u Nizam\u00ee\u2019den al\u0131yor; ama Nizam\u00ee\u2019nin kasidesi daha \u00e7ok d\u00fcnyev\u00ee a\u015fk\u0131 terenn\u00fcm eder. Sek\u00fcler \u00f6zellikler ta\u015f\u0131r; ancak Fuzul\u00ee\u2019de \u00e7ok katmanl\u0131 bir metin vard\u0131r. Tasavvufun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koydu\u011fu, il\u00e2h\u00ee bir a\u015fk\u0131n oldu\u011fu… Mecaz hakikate nazaran galebe \u00e7alsa da, yine hakikatin anlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir metin.<\/p>\n

\u0130nan\u00e7 boyutu…<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee… \u0130kincisi \u00fcmmet boyutu, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc edeb\u00ee eserlerin mill\u00ee boyutu. Belli bir dille yaz\u0131yor nitekim. \u201cT\u00fcrk edebiyat\u0131\u201d diyoruz. \u015eeyh Galip, bir T\u00fcrk olarak H\u00fcsn-\u00fc A\u015fk ile edebiyat\u0131m\u0131za ne kat\u0131yor. K\u00e2inat anlay\u0131\u015f\u0131, varl\u0131k, insan, toplum, aile anlay\u0131\u015f\u0131 nedir? Bir edebiyat\u00e7\u0131 kendi dilini kullanarak eserinde hem \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n, hem \u00fcmmetinin, hem de \u0131rk\u0131n\u0131n g\u00f6r\u00fc\u015flerini orada mezcediyordur. Mesela Hamdullah Hamdi, \u201cYusuf ile Z\u00fcleyha\u201dy\u0131 yazm\u0131\u015f. Bu esere bakarak, M\u00fcsl\u00fcman T\u00fcrk\u2019\u00fcn ruhunu arayaca\u011f\u0131m. Acaba nas\u0131l bir ruh, var m\u0131 \u00f6yle bir ruh? Ta\u015fral\u0131 Yahya\u2019n\u0131n Yusuf ile Z\u00fcleyha\u2019s\u0131na bakaca\u011f\u0131m; acaba T\u00fcrk d\u00fc\u015f\u00fcncesi, duygusu, inanc\u0131, hayat\u0131, gelene\u011fi var m\u0131? D\u00f6rd\u00fcnc\u00fcs\u00fc, her edeb\u00ee eser ayn\u0131 zamanda bir \u015fahsiyetin de mahsul\u00fcd\u00fcr. Fuzul\u00ee, \u015eeyh Galip kimdir ve eserinde nerededir? Nef\u2019\u00ee diye bir adam var. Bu adam\u0131n bir divan\u0131 var. Tanp\u0131nar der ki, \u201cBizimkiler kitap deyince kal\u0131n, koca bir cildi anl\u0131yor. Eskiler bir kasideyi bir kitap yap\u0131yordu.\u201d Tanp\u0131nar\u2019\u0131n de\u011fi\u015fik bir kitap anlay\u0131\u015f\u0131 var. Dolay\u0131s\u0131yla bir divan onlarca kitaptan olu\u015fuyor asl\u0131nda. Mesela bir T\u00fcrk \u015fairi olarak Nef\u2019\u00ee, bahsetti\u011fim d\u00f6rt a\u00e7\u0131n\u0131n ayr\u0131 ayr\u0131 ve kar\u0131\u015f\u0131m h\u00e2linde genel ge\u00e7erli\u011fini, insan\u0131 derinli\u011fine kavray\u0131p kavramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor mu? Bak\u0131lmal\u0131…<\/p>\n

Akademik camiada bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar hi\u00e7 yok mu?<\/strong><\/p>\n

Yok. Yapamazs\u0131n\u0131z. Olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in konu\u015fuyoruz; ama \u015f\u00f6yle bir \u015fey var: Leyla ve Mecnun\u2019un giri\u015finde mutlaka Nizam\u00ee\u2019den al\u0131nm\u0131\u015f bir \u00f6rnek vard\u0131r, incelenmi\u015ftir. Ama evrensel boyutta Fuzul\u00ee neye tekab\u00fcl ediyor? Veya Fuzul\u00ee\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde Hollanda\u2019da, \u0130ngiltere\u2019de, \u00c7in\u2019de ne yaz\u0131l\u0131yordu? Kastetti\u011fim bu.<\/p>\n

D\u00fcnyalar aras\u0131 mukayese ve muhasebe…<\/strong><\/p>\n

Evet…Ve bunlar kesinlikle ayn\u0131 \u015feyi yaz\u0131yorlard\u0131. Farkl\u0131 dillerde ayn\u0131 mevzular. Birbirlerini bilsin, bilmesin. Mesela benim Y\u00fcksek Lisans\u2019ta \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m F\u00fct\u00fbh\u00ee diye bir \u015fair oldu. Bu \u015fahsiyetin \u201cPire\u201d adl\u0131 bir manzumesi var, \u015fa\u015f\u0131rd\u0131m. Bir pirenin nas\u0131l g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011funu, nas\u0131l kendini mahvetti\u011fini, kan emdi\u011fini ironik bir \u015fekilde yazm\u0131\u015f. Y\u0131l 1654… Ondan sonra bakt\u0131m; John Donne diye bir \u015fair var. \u015eekspir\u2019den sonra \u0130ngiltere\u2019de mistik \u015fiir ak\u0131m\u0131n\u0131 ba\u015flatan adam. \u0130\u015fin garip yan\u0131 ise, bizim Nef\u2019\u00ee\u2019nin zaman\u0131na tam denk gelen Donne, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ayn\u0131 \u015feylerden bahsediyor. Donne\u2019un da \u201cPire\u201d \u015fiiri varm\u0131\u015f… \u201cSevgilim\u201d diyor, \u201cSen benimle ilgilenmiyorsun; fakat sende olan pire benim \u00fczerime atlad\u0131. Senin kan\u0131n\u0131 emmi\u015fti, \u015fimdi benim kan\u0131m\u0131 emiyor. Kanlar\u0131m\u0131z birle\u015fiyor, bari b\u00f6yle birle\u015felim.\u201d \u015feklinde garip bir \u015fiir. Pireden yola \u00e7\u0131kt\u0131k, nereye ula\u015ft\u0131k. Sonra bakt\u0131m, Fransa\u2019da da varm\u0131\u015f pire \u00fczerine \u015fiirler. Demek ki, d\u00fcnya 16. ve 17. y\u00fczy\u0131llarda pire ak\u0131n\u0131na maruz kalm\u0131\u015f; vebalar\u0131n hen\u00fcz yayg\u0131n oldu\u011fu \u00e7a\u011flarda. O s\u0131ralarda Donne\u2019la ilgili, Mina Urgan\u2019\u0131n \u0130ngiliz Edebiyat\u0131 Tarihi\u2019nde \u015funa rastlad\u0131m. Her dile yerle\u015fmi\u015f tabir; \u201c\u00c7anlar kimin i\u00e7in \u00e7al\u0131yor?\u201d<\/p>\n

Hemingway\u2019den duydu\u011fumuz…<\/strong><\/p>\n

Evet. \u201cTehlike \u00e7anlar\u0131\u201d filan. Bunun kayna\u011f\u0131 asl\u0131nda John Donne. Biz Hemingway olarak biliyoruz; \u00e7\u00fcnk\u00fc onun roman\u0131n\u0131n ad\u0131 \u201c\u00c7amlar Kimin \u0130\u00e7in \u00c7al\u0131yor\u201d… Asl\u0131nda roman\u0131n bad\u0131n\u0131 John Donne\u2019dan alm\u0131\u015ft\u0131r. Bizde de var. Cahit Zarifo\u011flu\u2019nun \u201cBir De\u011firmendir Bu D\u00fcnya\u201d kitab\u0131na isim olan ifade, \u00c7anakkale\u2019de yatan bir \u015feyhin bir m\u0131sras\u0131d\u0131r. Donne ba\u015flang\u0131\u00e7ta serseri, ayya\u015f bir adam. Daha sonra Kilise\u2019ye intisap ediyor, zamanla me\u015fhur bir vaiz oluyor. Vaazlar\u0131yla topluluklar\u0131 \u00e7ok derinden sarsm\u0131\u015f bir adamd\u0131r. Bir g\u00fcn bir vaaz\u0131 s\u0131ras\u0131nda \u00e7anlar \u00e7almaya ba\u015fl\u0131yor. \u00c7anlar, herhangi birinin \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc haber vermek i\u00e7in \u00e7al\u0131n\u0131yormu\u015f. Bizde sel\u00e2 okunur mal\u00fbm. Donne soruyor; \u201c\u00c7anlar kimin i\u00e7in \u00e7al\u0131n\u0131yor?\u201d diye… \u201cFilan ki\u015fi \u00f6ld\u00fc, onun i\u00e7in.\u201d diyorlar. Donne diyor ki, \u201c\u00c7anlar onun i\u00e7in de\u011fil, senin i\u00e7in, bizim i\u00e7in \u00e7al\u0131yor. \u00d6len ki\u015fi ne anlar \u00e7al\u0131p \u00e7almad\u0131\u011f\u0131n\u0131; bir g\u00fcn aniden senin de \u00e7an\u0131n\u0131 \u00e7alacaklar.\u201d diyor.<\/p>\n

\u201c\u00d6l\u00fcm de var…\u201d diyor yani…<\/strong><\/p>\n

\u201c\u00d6l\u00fcmde var.\u201d diyor. Deh\u015fet bir \u015fey. Bunu T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye \u00e7evirecek olursak, \u201cBu sel\u00e2 kimin i\u00e7in okunuyor…\u201d olur. Sel\u00e2 dirilere okunuyor yahu, dirilere \u201cHaz\u0131r m\u0131s\u0131n?\u201d diyor.<\/p>\n

Bir\u00e7ok divan eserini taram\u0131\u015f oldu\u011funuzu biliyoruz. Bir divan edebiyat\u00e7\u0131s\u0131 olarak, \u201cdivan edebiyat\u0131\u201d deyince ilk a\u015famada ne anlamak gerekir?<\/strong><\/p>\n

\u015e\u00f6yle s\u00f6yleyeyim: Y\u00fcksek Lisans tezim F\u00fct\u00fbh\u00ee\u2019nin divan\u0131yd\u0131. Doktora tezim mitoloji idi. Mitoloji yazarken yetmi\u015fe yak\u0131n divan inceledim. Daha sonra \u201cHarf Simgecili\u011fi\u201d kitab\u0131m\u0131 yazd\u0131m. Mitoloji\u2019de d\u00fcnya mitlerini inceledim. Giri\u015f 125 sayfa… Bunlar\u0131n edebiyata, sanata yans\u0131malar\u0131… En son \u201ceski edebiyat\u0131n mitsel boyutu\u201d \u00fczerine bir \u00e7al\u0131\u015fma yapt\u0131m. \u201cHarf Simgecili\u011fi\u201d kitab\u0131m\u0131 \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken y\u00fcze yak\u0131n divan inceledim. Daha sonra divan edebiyat\u0131n\u0131n deneysel karakteri var. Bu pek \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmayan bir mevzudur. Bu da Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131\u2019n\u0131n \u201cKitapl\u0131k\u201d dergisinde \u201cDeneysel Edebiyat\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131mlanm\u0131\u015ft\u0131. Deneysel incelemesi olan, \u201cDeneysel Edebiyat Y\u00f6n\u00fcyle Divan \u015eiirleri\u201d adl\u0131 bir kitap \u00e7al\u0131\u015fmam oldu.<\/p>\n

Deneysel edebiyat ne demek, biraz a\u00e7ar m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

B\u00f6yle bir kavram var. Bat\u0131\u2019da \u201cexperimental\u201d deniliyor. Bu tecr\u00fcbenin Fransa\u2019da Oulipo adl\u0131 bir edebiyat\u00e7\u0131 grubuyla ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 biliniyor. Bu grupta Georges Perec diye bir romanc\u0131 var. Arkada\u015flar\u0131yla kuruyor bu grubu. Deneysel edebiyat yap\u0131yorlar; 1950\u2019li y\u0131llar. Bu edebiyat \u00e7\u0131\u011f gibi yay\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fi g\u00f6r\u00fclmemi\u015f kitaplar, meseleler yaz\u0131yorlar. Perec \u201cKaybolu\u015f\u201d adl\u0131 bir roman yaz\u0131yor. Romanda hi\u00e7 \u201cE\u201d harfi ge\u00e7meyen bir kitap bu… Bir kez olsun kullanm\u0131yor. Frans\u0131zca\u2019da \u201cE\u201d harfini kullanmazsan\u0131z, kullanabilece\u011finiz kelime say\u0131s\u0131 ise y\u00fczde otuzmu\u015f. Dil y\u00fczde yetmi\u015f eksik kullan\u0131l\u0131yor yani. Adam\u0131n ad\u0131nda d\u00f6rt tane \u201cE\u201d harfi var; Georges Perec. Yaln\u0131z bunu be\u015f y\u0131l boyunca okundu\u011fu h\u00e2lde kimse anlam\u0131yor. Bunu fark eden insanlardan biri Perec\u2019e soruyor; \u201cTesad\u00fcf m\u00fc kasd\u00ee mi?\u201d, \u201cTesad\u00fcf olur mu?\u201d diyor. Amac\u0131n\u0131 soruyor… Perec bir Yahudi. Annesi ve babas\u0131 toplama kamplar\u0131nda ya\u015fam\u0131\u015f. Sonra annesi bir Nazi kamp\u0131nda \u00f6lm\u00fc\u015f. Babas\u0131 onu \u00f6nce \u0130ngiltere\u2019ye, sonra Fransa\u2019ya g\u00f6t\u00fcrm\u00fc\u015f. Babas\u0131ndan sonra tek ba\u015f\u0131na kalm\u0131\u015f. Hitler rejiminde, toplama kamplar\u0131ndaki \u00f6l\u00fcmlerden sonra ailelere bir ka\u011f\u0131t verilirmi\u015f. K\u00e2\u011f\u0131d\u0131n ad\u0131 da \u201cKaybolu\u015f\u201d imi\u015f. Roman\u0131n\u0131n ad\u0131 da o: \u201cLa disparition-Kaybolu\u015f\u201d. Perec; \u201cBen Frans\u0131zca\u2019daki \u2018E\u2019 harfini yok ederek bir roman yazd\u0131m; y\u0131llard\u0131r kimse bunun fark\u0131na varmad\u0131. Annemin yok olu\u015funu benden ba\u015fka kimsenin anlamad\u0131\u011f\u0131 gibi…\u201d diyor. Bu m\u00fcthi\u015f bir metafordur. Daha ilginci, bu roman Cemal Yard\u0131mc\u0131 taraf\u0131ndan T\u00fcrk\u00e7e\u2019ye de hi\u00e7 \u201cE\u201d harfi kullan\u0131lmadan \u00e7evrildi. Nefis bir \u00e7eviridir; okurken anlamazs\u0131n\u0131z. \u201cKitapl\u0131k\u201d dergisinin o say\u0131s\u0131nda diyor ki, \u201cEskiden b\u00f6yle \u015feyler yoktu. Sadece \u2018Leb De\u011fmez\u2019 ad\u0131yla halk edebiyat\u0131nda \u2018P, B, F\u2019 gibi dudak harflerini kullanmadan yaz\u0131lan \u015fiirler vard\u0131.\u201d Bu mevzu \u00fczerine e\u011fildim ve g\u00f6rd\u00fcm ki, \u201cdeneysel edebiyat\u201d olarak divan edebiyat\u0131nda muhte\u015fem \u00f6rnekler var.<\/p>\n

\u201cHer Adland\u0131rma \u0130deolojiktir\u201d<\/strong><\/p>\n

Divan edebiyat\u0131 denilince ne anla\u015f\u0131labilir. \u015e\u00f6yle anlatay\u0131m: Her adland\u0131rma ideolojiktir. Yani \u00e7ocu\u011funuza, e\u015fyan\u0131za, varl\u0131klar\u0131n\u0131za nas\u0131l bir ad veriyorsan\u0131z verin; bu bir fikir, d\u00fc\u015f\u00fcnce, kas\u0131t ve ideolojidir.<\/p>\n

D\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ayn\u0131 zamanda \u00f6yle de\u011fil mi?<\/strong><\/p>\n

Elbette… Adam \u00e7ocu\u011funa \u201cDevrim\u201d ad\u0131n\u0131 koymu\u015fsa, \u201cBar\u0131\u015f\u201d, \u201cSava\u015f\u201d diyorsa, \u201cAhmet\u201d, \u201cMehmet\u201d diyorsa bu adland\u0131rman\u0131n arkas\u0131nda bir s\u00fcr\u00fc hik\u00e2ye, tecr\u00fcbe, kavram, hissiyat vard\u0131r. Bu b\u00fcy\u00fck bir \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n sonucudur. \u0130deolojik \u015foklar\u0131n beraberinde getirdi\u011fi bir \u00e7at\u0131\u015fma…<\/p>\n

Bir zaman Makedonya\u2019ya gitmi\u015ftik. \u00dcsk\u00fcp\u2019teyiz. \u00c7ocuklar g\u00f6rd\u00fcm. Adlar\u0131 en az \u00fc\u00e7-d\u00f6rt tane. Mesela Ali-Ahmet-Mehmet-Hasan. K\u0131z \u00e7ocuklar\u0131 da \u00f6yle. Babalar\u0131na sorduk; beyefendi; \u201cM\u00fcsl\u00fcmanlar olarak iki \u015fey tuttu bizi… Bir Mevlid, iki isimler… Asla yeni isimler vermeyiz…\u201d dedi. Adland\u0131rma deh\u015fet kayg\u0131lar\u0131n, kavgalar\u0131n sonucudur. \u015eimdi, \u201cDivan Edebiyat\u0131\u201d dedi\u011fimiz bu edebiyata o zaman \u201cDivan Edebiyat\u0131\u201d denilmiyordu ki..<\/p>\n

Hakikaten nereden \u00e7\u0131kt\u0131?<\/strong><\/p>\n

Fuzul\u00ee kendisine \u201cdivan \u015fairi\u201d demiyordu. \u00d6yle sa\u00e7ma \u015fey mi olur yahu? Bu \u201cadland\u0131rma\u201d o kadar sakat ve yanl\u0131\u015f ki, \u201cDivan edebiyat\u0131ndan neyi anlamal\u0131y\u0131z?\u201d dedi\u011finiz zaman, bu \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m kurgulanm\u0131\u015f bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Yani divan, \u201cHayattan kopuk, anla\u015f\u0131lmaz bir dili olan, saray edebiyat\u0131, fildi\u015fi kule edebiyat\u0131, halk\u0131n anlayamayaca\u011f\u0131, Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a kelimelerden olu\u015fan, a\u015fk, \u015farap, kad\u0131n hakk\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f tuhaf metinler…\u201d bunun anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 istemi\u015fler, b\u00f6yle adland\u0131rm\u0131\u015flar, b\u00f6yle vaaz etmi\u015fler.<\/p>\n

Kas\u0131tl\u0131 koyulmu\u015f diyorsunuz yani?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee can\u0131m, ba\u015fka neden olabilir ki?<\/p>\n

Toplumla idare aras\u0131na bir s\u0131n\u0131f anlay\u0131\u015f\u0131 sokuldu\u011funu mu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n

Elbette… Buna\u201cDivan Edebiyat\u0131\u201ddeyince di\u011fer edebiyata ne diyeceksin? \u201cHalk edebiyat\u0131\u201d… Olur mu yahu? Bizde \u00f6yle bir \u015fey olamaz; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u201cHalk Edebiyat\u0131\u201d demek i\u00e7in toplumu tabakalar h\u00e2linde d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren s\u0131n\u0131flar olmas\u0131 laz\u0131m. Bat\u0131 edebiyat\u0131nda bu olur; \u00e7\u00fcnk\u00fc s\u0131n\u0131fl\u0131 toplum.<\/p>\n

Bizde s\u0131n\u0131f olmad\u0131…<\/strong><\/p>\n

Olmad\u0131; dolay\u0131s\u0131yla halk edebiyat\u0131 yoktu. Bak\u00ee dedi\u011fimiz adam Fatih Cami\u00ee\u2019nin m\u00fcezzininin o\u011flu.<\/p>\n

S\u0131radan bir Osmanl\u0131…<\/strong><\/p>\n

Evet. Fuzul\u00ee Kerbela\u2019da do\u011fup b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015f, garip, fakir bir adam. Ne s\u0131n\u0131f\u0131 yahu? Ne divan edebiyat\u0131… Gevher\u00ee, A\u015f\u0131k \u00d6mer. Adland\u0131rma bizi birdenbire \u00f6yle bir konuma itiyor ki, Fuzul\u00ee halk\u0131n \u015fairi de\u011fil, saray \u00e7evresinin \u015fairi. Bu adland\u0131rmaya girdi\u011finde \u00e7\u0131kman m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ne tart\u0131\u015f\u0131rsan tart\u0131\u015f elinde kal\u0131r. Nam\u0131k Kemal ve arkada\u015flar\u0131 bu y\u00fcce edebiyata kar\u015f\u0131 deh\u015fet bir pozisyon al\u0131nca…<\/p>\n

Yani Tanzimat D\u00f6nemi…<\/strong><\/p>\n

Evet, onlar bu edebiyat\u0131 yok etmek, tamamen unutturmak istediler. Neden? \u00c7\u00fcnk\u00fc yeni bir edebiyat geliyordu Avrupa\u2019dan, Fransa\u2019dan…<\/p>\n

Frans\u0131z \u0130htil\u00e2li\u2019nin tesirleri…<\/strong><\/p>\n

\u201cYeni bir medeniyet\u201de y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fc \u00e7evirmi\u015ftik. \u201cEski\u201d olandan y\u00fcz\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u00e7evrilmesi, eskinin unutulmas\u0131 laz\u0131md\u0131. Unutuldu mu? Unutuldu. Unutturdular ama! Nereden anl\u0131yoruz? \u00c7\u00fcnk\u00fc Ziya Pa\u015fa, Tarih-i Harabat diye bir antoloji yazd\u0131. Ziya Pa\u015fa hem \u015fair, hem devlet adam\u0131. Eski bir gelenektir. Herkes okudu\u011fu divanlar\u0131, \u015fiirleri, gazelleri toplar yazarm\u0131\u015f; antoloji. Ziya Pa\u015fa bunu yay\u0131mlay\u0131nca Nam\u0131k Kemal o kadar k\u0131z\u0131yor ki ona, Tahrib-i Harabat diye Ziya Pa\u015fa\u2019n\u0131n antolojisine kar\u015f\u0131 yazmaya ba\u015fl\u0131yor. Nereden anl\u0131yoruz unuttu\u011fumuzu? Recaizade Mahmut Ekrem\u2019in \u201cZemzeme\u201d diye bir kitab\u0131 var. Zemzeme\u2019de bu hik\u00e2yeyi anlat\u0131yor. \u015e\u00f6yle: \u201cMenemenliz\u00e2de Tahir\u201d adl\u0131 bir \u015fair var. O s\u0131ralarda Victor Hugo \u00f6lm\u00fc\u015f. Hugo \u00f6l\u00fcnce onun i\u00e7in Menemenlizade Tahir bir mersiye yaz\u0131yor. Hugo\u2019ya hayranlar, \u00e7ok seviyorlar. Romantikler ya… Hugo da romantiklerin babas\u0131… Ko\u015fuyor Recaiz\u00e2de Mahmut Ekrem\u2019e okuyor mersiyesini; yani \u00f6vg\u00fclerle dolu \u015fiirini. O zaman Ekrem birden k\u0131z\u0131yor Tahir\u2019e. \u201cSen ne yap\u0131yorsun! Bir T\u00fcrk d\u00fc\u015fman\u0131na mersiye mi yaz\u0131yorsun?\u201d Osmanl\u0131-Yunan harbinde Hugo Yunanl\u0131lar\u0131 destekliyor. Yunanl\u0131lar\u0131 \u00f6ven \u015fiirler yaz\u0131yor. Ekrem bunu biliyor. Tahir birden \u015fa\u015f\u0131r\u0131yor. \u201cEfendim, ben de sevinece\u011finizi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fcm.\u201d filan diyor. \u201cO\u011flum ne alakas\u0131 var?\u201d diyor. Orada diyor ki, \u201cBug\u00fcn yazd\u0131klar\u0131m\u0131z\u0131n her \u015feyini kendilerine bor\u00e7lu oldu\u011fumuz Fuzul\u00eeler, Bak\u00eeler unutulmu\u015fken, Hugo\u2019ya ne mersiyesi yaz\u0131yorsun?\u201d Y\u0131l 1885. Tanzimat unutturmu\u015f eskileri, kendisi s\u00f6yl\u00fcyor. Okullarda okunmaz oluyor. \u0130zmir Lisesi\u2019nde okumu\u015f. Hi\u00e7bir \u015fey g\u00f6rmemi\u015f.<\/p>\n

Biz \u0130mam-Hatip\u2019te g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck…<\/strong><\/p>\n

Biz de g\u00f6rd\u00fck. \u015eimdi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. O arada edebiyat\u0131n tasnif edilmesi laz\u0131m; ad\u0131 b\u00f6yle kal\u0131yor. Bat\u0131\u2019da \u201cFolk\u201d ge\u00e7er; halk. Onlarda var. Bir de burjuva var. Siz \u201cdivan\u201d der demez otomatik olarak halk, tekke, tasavvuf edebiyat\u0131 gibi adland\u0131rmalar\u0131n hepsi kendili\u011finden geliyor. Hadi \u00e7\u0131k\u0131n i\u015fin i\u00e7inden. Bu kesinlikle ideolojik bir s\u0131n\u0131fland\u0131rmay\u0131, adland\u0131rmay\u0131 gerektiriyor. Tekke, Tasavvuf edebiyat\u0131 divandan ayr\u0131ym\u0131\u015f gibi, halk da bamba\u015fka bir yerlerdeymi\u015f gibi… Olmaz \u00f6yle \u015fey! Aziz Mahmut H\u00fcda\u00ee Hazretleri tekkede \u015feyh, camide vaiz, Bursa\u2019da kad\u0131… Divan \u015fiirleri de var…<\/p>\n

\u201cBir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz\u201d<\/strong><\/p>\n

Divan edebiyat\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda nas\u0131l bir Osmanl\u0131 insan\u0131, toplumu canland\u0131rabiliriz zihnimizde? Bir fert ve toplum dengesi yans\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor mu?<\/strong><\/p>\n

Bir defa bizim elimizde Osmanl\u0131 g\u00fcndelik hayat\u0131na dair eserler yok. \u201cDivan edebiyat\u0131 hayattan kopuktur, halk anlamaz.\u201d diyorlar ya, ayn\u0131 soruyu bug\u00fcn sormak laz\u0131m. Bug\u00fcn halk\u0131m\u0131z sanki Sezai Karako\u00e7\u2019u anl\u0131yor mu? Necip Faz\u0131l\u2019\u0131 anl\u0131yor mu? Turgut Uyar\u2019\u0131 ka\u00e7 ki\u015fi anl\u0131yor? \u015eu an ya\u015fayan \u0130smet \u00d6zel var. Halk anlam\u0131yor. Bu yarg\u0131 bir tuhaf. En \u00e7ok sat\u0131lan \u015fiir kitab\u0131 Necip Faz\u0131l\u2019\u0131n \u201c\u00c7ile\u201dsidir. Y\u0131llard\u0131r rekoru k\u0131r\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131r. En \u00e7ok satan roman Re\u015fat Nuri G\u00fcntekin\u2019in \u201c\u00c7al\u0131ku\u015fu\u201ddur. Sonra Huzur Soka\u011f\u0131. \u201cNas\u0131l bir toplum?\u201d derken, divanlar\u0131 bu a\u00e7\u0131dan incelemek laz\u0131m.<\/p>\n

Sosyolojik anlamda m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee. Bug\u00fcne kadar b\u00f6yle incelenmedi. Akademik \u00e2lemde divan incelemelerinin bir us\u00fbl\u00fc vard\u0131r. Hi\u00e7 \u015fa\u015fmaz. Ali Nihat Tarlan hocam\u0131z\u0131n 1925\u2019te kurdu\u011fu \u201c\u015eerh-i Divan-\u0131 Tetkik\u201d var. Daha sonra Necat\u00ee Divan\u0131\u2019n\u0131 inceliyor. Bu divan inceleme tekniklerinde divan al\u0131n\u0131r; mesela divanlarda ge\u00e7en melek, peygamber, sevgi, a\u015fk gibi unsurlar incelenir. Ama bu divan\u0131n, insana, hayata, e\u015fyaya, d\u00fc\u015f\u00fcnceye, tarihe, topluma olan katk\u0131lar\u0131 incelenmemi\u015ftir. Bu ayr\u0131 bir ihtisast\u0131r. Edebiyata bunu bula\u015ft\u0131rmak istememi\u015ftir. Bununla ilgili bir misal vereyim. \u0130stanbul\u2019da bundan 5-6 sene evvel, Tapu Kadastro Genel M\u00fcd\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc\u2019n\u00fcn d\u00fczenledi\u011fi \u201cOsmanl\u0131 Tapu ve Sicil Sempozyumu\u201d yap\u0131ld\u0131. Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n tamam\u0131nda, \u015fu an 50 \u00fclkenin \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyan\u0131n her yan\u0131ndan temsilciler, sorumlular \u00e7a\u011fr\u0131lm\u0131\u015f. \u0130ngiltere, Almanya, Polonya gibi Avrupa \u00fclkelerinden gelenler de var. Ben de ba\u015fvurmu\u015ftum. Dediler ki, \u201cSen edebiyat\u00e7\u0131s\u0131n, ne yapacaks\u0131n?\u201d Hakikaten tuhaf bir durum. Divan edebiyat\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fan bir adam sicil, tapu, ne al\u00e2ka? Dedim ki, \u201cDivanlar ayn\u0131 zamanda tapu ve sicildir.\u201d Hangi bak\u0131mdan? Divan Edebiyat\u0131\u2019nda bir k\u0131ta, naz\u0131m bi\u00e7imi var. Divan \u015fairlerinin hemen hemen y\u00fczde 95\u2019i, kendi ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fda yap\u0131lan b\u00fct\u00fcn eserler i\u00e7in mutlaka \u201ctarih k\u0131tas\u0131\u201d yazm\u0131\u015flard\u0131r. Mesela, Ayasofya tadilata m\u0131 girdi; hemen bir k\u0131ta. Sultan Ahmet Camii, Selimiye Camii hakk\u0131nda mutlaka bir \u015feyler yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Veya bir \u00e7e\u015fme, bir tekke, \u00f6nemli bir mek\u00e2n olabilir. Mesela N\u00e2b\u00ee, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda ka\u00e7 tane eser yap\u0131lm\u0131\u015fsa hepsi onun divan\u0131nda, \u201ctarih k\u0131talar\u0131\u201dnda kaydedilmi\u015ftir. \u015eeyh Galip divan\u0131n\u0131 elinize al\u0131n; zannedersiniz ki adam eline kamera alm\u0131\u015f \u00e7evresinde olan biteni yay\u0131nl\u0131yor. III. Selim hangi eserleri yapm\u0131\u015f? Humbarac\u0131lar \u00e7ar\u015f\u0131s\u0131, asker\u00ee k\u0131\u015flalar, k\u00f6pr\u00fc… Hepsine \u015fiir yaz\u0131lm\u0131\u015f. O eserlerden bir\u00e7o\u011fu \u015fu an yok. \u00dczerinden yol ge\u00e7mi\u015f, istilalarda y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f; ama haklar\u0131nda yaz\u0131lan \u015fiirleri duruyor. Divan \u015fiirlerinde kayd\u0131 ge\u00e7enler tapudur, sicildir. Sempozyumda bildiriyi sunaca\u011f\u0131m; oturum ba\u015fkan\u0131 bir tarih\u00e7i, bana diyor ki; \u201cHocam b\u0131rak yahu, sen bir gazel oku bize…\u201d alay ediyor.<\/p>\n

Bu nas\u0131l bir zihniyet? Oysa bir tarih \u015fuuru var orada…<\/strong><\/p>\n

Aynen b\u00f6yle. \u201cDivanla ne al\u00e2kas\u0131 var?\u201d Anlat\u0131yoruz karde\u015fim yahu. Tarih \u015fuuru olmaz m\u0131? \u00dcsk\u00fcp\u2019te ka\u00e7 tane cami, ka\u00e7 tane k\u00f6pr\u00fc var. O \u00dcsk\u00fcpl\u00fc \u015fairlerin divan\u0131nda hepsi ge\u00e7er.<\/p>\n

Madd\u00ee k\u00fclt\u00fcrlerimiz?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee, \u015fu an y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f olan minareleri var; ama divanlarda duruyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla divanlar\u0131m\u0131z, \u00f6zellikle kasideleri bu a\u00e7\u0131dan inceleyemedik. Mesel\u00e2 Fuzul\u00ee\u2019nin kasidelerinde, terkib-i bendlerinde Ayaz Pa\u015fa diye biri var; Ba\u011fdat Valisi, Kerbel\u00e2\u2019ya su getiriyor. Bunun \u00fczerine \u015fiirler yaz\u0131yor Fuzul\u00ee. Divanda o \u00e7a\u011f\u0131n da sosyal hareketliliklerini, meden\u00ee hareketliliklerini, \u015fehir hayat\u0131n\u0131, g\u00fcndelik hayat\u0131n\u0131, yeme-i\u00e7me k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, mimar\u00ee hareketliliklerini, sava\u015f hareketlerini, d\u00fc\u015f\u00fcnce ve k\u00fclt\u00fcr hayat\u0131n\u0131 her \u015feyi okuyabilirsiniz. 2008 veya 2009 olmal\u0131, Yunanl\u0131lar \u201cLokum bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze ait bir \u00fcr\u00fcnd\u00fcr.\u201d diye BM\u2019nin k\u00fclt\u00fcr kurulu\u015funa ba\u015fvurmu\u015flar. Lokumu kapm\u0131\u015flar. \u015eu anda AB i\u00e7inde \u201cGreece Delight\u201d diye sat\u0131l\u0131yormu\u015f. Ard\u0131ndan baklava i\u00e7in de ba\u015fvurmu\u015flar; bizimkiler uyanm\u0131\u015f. Kar\u015f\u0131 hareket geli\u015ftirmi\u015fler. Be\u015f y\u0131ll\u0131k m\u00fccadele sonunda baklavan\u0131n bizim k\u00fclt\u00fcr\u00fcm\u00fcze ait oldu\u011fu tescil edilmi\u015f. Okudum, bakt\u0131m; i\u015fte efendim, \u201cEvliya \u00c7elebi\u2019de baklava ge\u00e7iyor. Fatih devrinde baklava kelimesi ge\u00e7iyor.\u201d diye… Yahu ke\u015fke bana da sorsayd\u0131n\u0131z. \u00c7\u00fcnk\u00fc\u00a0 baklava \u00fczerine redifli gazeller var, \u015fiirler var.<\/p>\n

Lokum?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee arasak onu da buluruz. Bir milletin tarihi o milletin \u015fiiri, edebiyat\u0131, sanat\u0131 bilinmeden yaz\u0131lamaz. Evi, sanat\u0131, toplumu, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, duygular\u0131 bilinmeden olmaz. Eksik kal\u0131r. T\u00fcrk gastronomisi mesel\u00e2, yemek k\u00fclt\u00fcr\u00fc, yeme\u011fin tarihi, k\u0131yafetlerin tarihi…<\/p>\n

\u201cHarf Simgecili\u011fi\u201d kitab\u0131n\u0131zda, divan \u015fiirinde harflerin varl\u0131klara m\u00e2n\u00e2 verilirken kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyorsunuz. Bu nas\u0131l olmu\u015f, anlat\u0131r m\u0131s\u0131n\u0131z?<\/strong><\/p>\n

En basitinden hat sanat\u0131 \u00f6rneklerinden anlatmaya kalksak, me\u015fhur Picasso\u2019nun s\u00f6zleri var; \u201cBenim ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m sanat budur!\u201d diye… Soyut m\u00e2n\u00e2da sanat. Hat sanat\u0131nda Arap\u00e7a harflerin gelmi\u015f oldu\u011fu nokta, insanl\u0131\u011f\u0131n g\u0131pta etti\u011fi bir sanatt\u0131r. Renk, desen ve \u00e7izgiler… Arap\u00e7a harflerin ayn\u0131 zamanda ebced de\u011ferleri var. Her harfin bir rakam boyutu var… Bir de bu harflerin bi\u00e7im \u00f6zellikleri \u015fairin bir tak\u0131m hayal ve d\u00fc\u015f\u00fcnce faaliyetine denk gelmi\u015f. As\u0131rlar boyu kullanm\u0131\u015flar. \u00a0Mesela \u201cElif\u201d harfini \u201csevgilinin boyu\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f, bu harflerden bir s\u00fcr\u00fc malzeme, imge, semboller t\u00fcretmi\u015fler. \u201cMim\u201d harfine bakm\u0131\u015flar, \u201csevgilinin duda\u011f\u0131\u201dn\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fler, \u201cCim\u201d harfine bakm\u0131\u015flar sa\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015fler. Divanlarda bu t\u00fcr benzetmeler var. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda farkl\u0131 sembollere de d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f. Mesela; \u00c2dem kelimesi \u201cElif-Dal-Mim\u201d harfleriyle yaz\u0131l\u0131yor. N\u00e2b\u00ee\u2019nin \u015fiirinde ge\u00e7er; namaz k\u0131lan bir insan\u0131 tasvir ediyor. Namazda k\u0131yam halindeyken \u201cElif\u201d, r\u00fck\u00fb halinde iken \u201cDal\u201d harfini, secde halindeyken \u201cMim\u201d harfini \u00e7izer gibiyiz. N\u00e2bi diyor ki, \u201cNamaz k\u0131lmazsan olmazs\u0131n \u00e2dem.\u201d \u00c2dem, insan demektir. Namaz k\u0131lan bir insan s\u00fcrekli insan lafz\u0131n\u0131 ve m\u00e2n\u00e2s\u0131n\u0131 tecelli ettiriyor. Ben bu kitab\u0131 haz\u0131rlarken basit niyetlerle yola \u00e7\u0131kt\u0131m. Harfler neye benzetiliyor diye… Bakt\u0131m; \u00e7ok karma\u015f\u0131k sembollere var\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Bu hususlar\u0131 i\u015fledim. \u00c2lem kelimesinin \u201cAyn-L\u00e2m-Mim\u201d harflerinden olu\u015fmas\u0131ndan hareketle formasyonlar\u0131 var. Elem kelimesinin ayn\u0131 harflerden hareketle farkl\u0131 formasyonlar\u0131 var. \u201cElif-L\u00e2m-Mim\u201d \u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fcn\u00fc al\u0131yorlar. \u0130bn-i Arab\u00ee Hazretlerinin \u201cHarflerin \u0130lmi\u201d ad\u0131nda bir kitab\u0131 vard\u0131r. Onun \u201cF\u00fctuhat-\u0131 Mekkiyye\u201d adl\u0131 eserinden… Orada \u015f\u00f6yle diyor; \u201cHarflerin ilmi \u00f6zel bir ilimdir, herkese verilmez. Biraz da bana verildi.\u201d diyor. O kitaba bak\u0131nca harflerin bamba\u015fka boyutlar\u0131 var.<\/p>\n

Divan edebiyat\u0131n\u0131n \u00f6ne \u00e7\u0131kan \u015fahsiyetlerinin bilinmeyen y\u00f6nlerinden, miza\u00e7lar\u0131ndan bahsedebilir misiniz?<\/strong><\/p>\n

Divan Edebiyat\u0131 \u015fairlerine genelde k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici bir ed\u00e2 ile bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u015funu s\u00f6yleyeyim: Mesela Tanp\u0131nar, \u201c\u0130ngilizler derler ki; \u015eekspir\u2019e bir hazine odas\u0131na girer gibi gireceksin.\u201d diyor. \u201cPald\u0131r k\u00fcld\u00fcr de\u011fil.\u201d Biz ayn\u0131 \u015feyi Fuzul\u00ee i\u00e7in s\u00f6yl\u00fcyor muyuz? Fuzul\u00ee\u2019ye hazinen odas\u0131na girer gibi giriyor muyuz? Adam \u015eekspir\u2019i \u0130ngiliz edebiyat\u0131n\u0131n en b\u00fcy\u00fck \u015fairi olarak anlat\u0131yor.<\/p>\n

\u201cHindistan\u2019dan vazge\u00e7eriz \u015eekspir\u2019den vazge\u00e7meyiz.\u201d diyorlar…<\/strong><\/p>\n

Evet… Ama biz, \u201ceski T\u00fcrk edebiyat\u0131 \u015fairi\u201d diyoruz. Zaten \u201ceski\u201d kelimesi adam\u0131 k\u00fcst\u00fcrmeye, itmeye yetiyor. Kerbel\u00e2\u2019da ya\u015fam\u0131\u015f, divan\u0131 var o kadar; ama \u015eekspir hakk\u0131nda Bat\u0131 Kanonu\u2019nda Harold Bloom, \u201cSadece \u0130ngiliz edebiyat\u0131 de\u011fil, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya edebiyat\u0131 \u015eekspir\u2019e yakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar b\u00fcy\u00fckt\u00fcr, uzakla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr.\u201d diyor. Bu nas\u0131l bir b\u00fcy\u00fckl\u00fck. \u015eekspir\u2019e \u201ceski \u0130ngiliz \u015fairi\u201d demiyorlar. En b\u00fcy\u00fck \u0130ngiliz \u015fairi diyorlar. Dante i\u00e7in de \u0130talyanlar \u00f6yle diyor. Dostoyevski de Ruslar\u0131n en b\u00fcy\u00fck romanc\u0131s\u0131d\u0131r. \u201c\u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck romanc\u0131s\u0131\u201dd\u0131r. Ni\u00e7e, \u201cBen psikanalizi Freud\u2019tan de\u011fil, Dostoyevski\u2019den \u00f6\u011frendim.\u201d diyor. \u201c\u0130nsan ruhunun derinliklerini hi\u00e7 kimse Dostoyevski kadar g\u00f6rememi\u015ftir.\u201d anlam\u0131nda s\u00f6yl\u00fcyor bunu. Fuzul\u00ee\u2019ye b\u00f6yle bak\u0131l\u0131yor mu? Yok! \u201cGazelleri var, a\u015fk \u015fairidir, \u015faraptan, kad\u0131ndan bahseder.\u201d<\/p>\n

Bloom ayn\u0131 zamanda \u015eekspir i\u00e7in \u201c\u0130nan\u0131lmaz \u00e7e\u015fitlilikte karakterler, miza\u00e7lar icad etmi\u015f, o insanlardan bir d\u00fcnya kurmu\u015f.\u201d diyor…<\/strong><\/p>\n

\u015eekspir\u2019in her bir karakteri insan\u0131n somut y\u00f6nlerini yans\u0131t\u0131yor. Othello k\u0131skan\u00e7l\u0131\u011f\u0131n, Destina safl\u0131\u011f\u0131n \u00f6rne\u011fi… Acaba Fuzul\u00ee\u2019de\u00a0 nas\u0131l bir d\u00fcnya var? Leyla neyin sembol\u00fc, neyi anlat\u0131r? \u0130bn-i Sel\u00e2m neyin sembol\u00fcd\u00fcr? Sizin sorular\u0131n\u0131za cevap vermem i\u00e7in divan \u015fairlerini, divan \u015fairi olmayan bir ki\u015fi olarak incelememiz laz\u0131m. Bir \u201crol model\u201d olarak incelememiz laz\u0131m. \u015eekspir \u201crol model\u201d ya…<\/p>\n

Salih Mirzabeyo\u011flu, size sundu\u011fum B\u00fcy\u00fck Muztaripler adl\u0131 kitab\u0131n\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc cildinde divan \u015fairlerinin, \u201cakt\u00f6r\u201d olarak insan \u00f6rne\u011fini temsil ettiklerini ifade ediyor. \u0130nsano\u011flunun d\u00fcnyaya geli\u015f gayesini m\u00e2n\u00e2land\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor…<\/strong><\/p>\n

Mesel\u00e2 Nef\u2019\u00ee dedi\u011fimiz ki\u015fi divan \u015fiirinin poetikas\u0131 \u00fczerine \u00e7ok \u00f6nemli g\u00f6r\u00fc\u015fler belirtiyor. Derler ki; \u201cDivan \u015fairleri poetikas\u0131n\u0131 yazmam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d Yazm\u0131\u015f! Nef\u2019\u00ee divan\u0131nda var, kasidelerinde g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn\u00fcz. \u00d6zellikle \u201cFahriye\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fc onun poetikas\u0131d\u0131r. Nef\u2019\u00ee bize tan\u0131t\u0131lan\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda kimdir? Mesela Nedim, \u015fen \u015fakrak, e\u011flenceye, haza dalm\u0131\u015f, hedonist biri olarak bilinir. Divan\u0131n\u0131 okuyun hi\u00e7 de \u00f6yle de\u011fil… Mesela;<\/p>\n

\u201cBir nim ne\u015fe say bu cihan\u0131n bahar\u0131n\u0131<\/p>\n

Bir sag\u00e2r-\u0131 ke\u015fideye tut lalez\u00e2r\u0131n\u0131\u201d<\/p>\n

Yani;<\/p>\n

\u201cBir yar\u0131m ne\u015fe say bu d\u00fcnyan\u0131n bahar\u0131n\u0131,<\/p>\n

\u0130\u00e7ilmi\u015f bo\u015f kadehler yerine koy lale bah\u00e7esini.\u201d<\/p>\n

Hakikaten f\u00e2nilik hissi ta\u015f\u0131yan sat\u0131rlar…<\/strong><\/p>\n

Ned\u00eem, Moliere\u2019in \u00e7a\u011fda\u015f\u0131d\u0131r. Moliere komedi yazm\u0131\u015ft\u0131r; ama en derin trajedi Moliere\u2019de vard\u0131r. \u015eekspir trajedi yazm\u0131\u015ft\u0131r; ama en b\u00fcy\u00fck komedi onda vard\u0131r. \u015eekspir\u2019in hayat\u0131na bak\u0131n, \u00e7ok g\u00fczel m\u00fcreffeh bir hayat. Moliere\u2019e bak\u0131n tam bir trajedidir; deh\u015fet… \u00d6ld\u00fc\u011f\u00fc zaman Kilise, cenazesinin \u201clanetli\u201d oldu\u011fu iddias\u0131yla topra\u011fa g\u00f6m\u00fclmesine m\u00fcsaade etmiyor. Sahnede kan kusa kusa \u00f6l\u00fcyor. \u00c7\u00f6pe at\u0131yorlar naa\u015f\u0131n\u0131. \u201cBu a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k, pis adam\u0131n le\u015f v\u00fccudu topra\u011f\u0131 kirletir!\u201d diyorlar. Nefreti b\u00fcy\u00fck Kilise\u2019nin. Kilise\u2019yi ele\u015ftiriyordu ya… Eski kar\u0131s\u0131 krala yalvar yakar rica minnet topra\u011fa kavu\u015fturuyor sonra… Ned\u00eem\u2019in hayat\u0131na bak\u0131n. Ned\u00eem bir haf\u0131z-\u0131 k\u00fct\u00fcb. Yani k\u00fct\u00fcphanelerin bilirki\u015fisi. Mesela, \u0130brahim Pa\u015fa K\u00fct\u00fcphanesi\u2019nin kurucu m\u00fcd\u00fcr\u00fc. Ayn\u0131 zamanda m\u00fcderris. Bak\u00ee\u00a0 bir m\u00fcderris. Peki \u0130stanbul kad\u0131s\u0131 olarak kimdir? Bunlar incelenmedi. Ansiklopedik tan\u0131mlamalardan bir \u015fey \u00e7\u0131kmaz. Y\u0131llard\u0131r de\u011fersizle\u015ftirilmi\u015f bir \u015feyden de\u011fer \u00e7\u0131karamazs\u0131n. Ned\u00eem\u2019in yapt\u0131klar\u0131 da var, yapmad\u0131klar\u0131 da var… Nas\u0131l bakaca\u011f\u0131z? T\u00fcrk tefekk\u00fcr\u00fcnde bir d\u00f6nemin ismi olarak bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ne dememiz laz\u0131m? Ortaya koydu\u011fu edebiyat\u0131 \u00f6mr\u00fcn\u00fcn bir mahsul\u00fc, \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n \u015fahidi, \u00fcmmetin s\u00f6zc\u00fcs\u00fc olarak incelememiz laz\u0131m…<\/p>\n

Bat\u0131\u2019ya olan tesiri nedir, divan \u015fairi b\u00fcy\u00fcklerini \u00f6ven, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc teslim eden var m\u0131?<\/strong><\/p>\n

O kadar de\u011fil; ama mesela Alman d\u00fc\u015f\u00fcnce adam\u0131 ve \u015fairi Goethe, Haf\u0131z\u2019\u0131n bir m\u0131sras\u0131n\u0131 okuyor. Oturup Fars\u00e7a \u00f6\u011freniyor ve Bat\u0131 Divan\u0131\u2019n\u0131 yaz\u0131yor. Bizim \u015fairlerimizi okuyan Gibbon\u2019un edebiyat tarihi \u00fczerine g\u00fczel bir eseri vard\u0131r. Ele\u015ftirdi\u011fi, hor g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc yerler de var; ama bizden daha iyi anlam\u0131\u015f herhalde. Divan Edebiyat\u0131 ve Osmanl\u0131 \u015fiirleriyle ilgili d\u00f6rt cilt yazm\u0131\u015f. 14. y\u00fczy\u0131l\u0131n neredeyse b\u00fct\u00fcn divanlar\u0131n\u0131, mesnev\u00eelerini incelemi\u015f. Bilmiyor de\u011filler. \u0130ngiltere\u2019de, Almanya\u2019da divan \u015fiiri yazan Avrupal\u0131lar var. Dedi\u011fim gibi \u00e7a\u011flar\u0131n al\u0131\u015fveri\u015finin incelenmesi laz\u0131m.<\/p>\n

Gen\u00e7lerimizi lise \u00e7a\u011f\u0131ndan itibaren Divan Edebiyat\u0131\u2019na \u0131s\u0131nd\u0131rmam\u0131z gerekmez mi?<\/strong><\/p>\n

Karar ve zihniyet olarak Tanzimat\u2019tan bu yana Divan Edebiyat\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda al\u0131nan pozisyon belli. Bu edebiyat\u0131n T\u00fcrk tarihinin, T\u00fcrk tefekk\u00fcr\u00fcn\u00fcn, T\u00fcrk sanat\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir tezah\u00fcr\u00fc olarak g\u00f6r\u00fclmesi istenmiyor.<\/p>\n

\u015eu da var; bir \u201cHarf Devrimi\u201d ya\u015fad\u0131k. O y\u00fczden \u015fu durumda Arap\u00e7a ve Fars\u00e7a\u2019y\u0131 da \u00f6\u011frenmemiz gerekiyor…<\/strong><\/p>\n

Temelde, dillerin en k\u00f6keninde, o dili konu\u015fan insanlar\u0131n kutsal kitaplar\u0131 vard\u0131r. Yani Avrupa\u2019da Latin edebiyat\u0131 neden yayg\u0131n? Neden b\u00fct\u00fcn Avrupa Latin alfabesini kullan\u0131yor? Basit… \u00a0\u0130ncil Latince oldu\u011fu i\u00e7in. Derler ki; \u201c\u0130ngilizce\u2019de \u0130ngiliz k\u00f6kenli 17 orijinal kelime var, Frans\u0131zca\u2019da 20-25 kelime.\u201d Latince ve Yunancay\u0131 \u00e7ekin ne \u0130ngilizce kal\u0131r, ne Almanca, ne de Frans\u0131zca… Bat\u0131 medeniyetinin dili klasik dillere dayan\u0131r. Bizde de b\u00f6yle; T\u00fcrkiye\u2019de, Pakistan\u2019da, \u0130ran\u2019da, Hindistan\u2019da… Arap\u00e7ay\u0131 \u00e7ekin, dil \u00e7\u00f6ker. B\u00fct\u00fcn dillerdeki en yayg\u0131n kelimeler kutsal kitaplardan gelmi\u015ftir. \u0130nanc\u0131n dilinden. Bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki diller edebiyat dili. Dilleri s\u0131n\u0131fland\u0131ran, \u201cCennetin Dilleri\u201d adl\u0131 bir kitap var. Maurice Olender yazm\u0131\u015f. Tuhaf bir kitap… Giri\u015finde diyor ki, \u201cNorve\u00e7liler derler ki; Tanr\u0131 Norve\u00e7\u00e7e konu\u015fuyordu. \u015eeytan tabi\u00ee ki \u0130sve\u00e7\u00e7e konu\u015fuyordu.\u201d veya \u201cFrans\u0131zlar derler ki; Tanr\u0131 Frans\u0131zca konu\u015fuyordu. \u015eeytan, tabi\u00ee ki \u0130ngilizce konu\u015fuyor.\u201d Kim kime d\u00fc\u015fmansa z\u0131dd\u0131n\u0131 konumland\u0131r\u0131yor.<\/p>\n

Mesela Avrupa Birli\u011fi\u2019ni siyas\u00ee-ekonomik \u00f6rg\u00fct olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz h\u00e2liyle. Temelde \u015f\u00f6yle bir iddia var: Bir Frans\u0131z mutfa\u011f\u0131 var d\u00fcnyada. Bir T\u00fcrk, bir \u0130spanyol, bir \u0130talyan, bir \u00c7in mutfa\u011f\u0131 var. \u0130ngiliz mutfa\u011f\u0131 yoktur. Alman mutfa\u011f\u0131 diye bir \u015fey yoktur. Avrupal\u0131lar \u015funu yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar: As\u0131rlard\u0131r birbirlerini yiyip bitirmi\u015fler. Y\u00fcz y\u0131l, otuz y\u0131l, yedi y\u0131l sava\u015flar\u0131… I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131… En son oturup, \u201cBiz karde\u015fiz, neden sava\u015f\u0131yoruz?\u201d demi\u015fler. Ne karde\u015fi yahu. Almanlar, \u0130ngilizler Hint-Avrupa dillerini konu\u015fuyorlar. \u0130spanya-Portekiz-Fransa-\u0130talya ise Latin dillerini konu\u015fuyor. Kuzey Avrupa \u0130skandinav, Orta Avrupa Slav dilini konu\u015fuyor.<\/p>\n

\u201cK\u00fclt\u00fcrler aras\u0131 diyalog, bir arada ya\u015fama k\u00fclt\u00fcr\u00fc\u201d gibi gerek\u00e7eler etraf\u0131nda uzun s\u00fcredir faaller…<\/strong><\/p>\n

Onu yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ne yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar biliyor musunuz? \u00d6nce yeme\u011fin tarihini yazd\u0131r\u0131yorlar.<\/p>\n

Jack Goddy\u2019nin \u00f6yle bir kitab\u0131 var mesela…<\/strong><\/p>\n

\u201cAvrupa\u2019y\u0131 Yeniden Kurmak\u201d dizisinin kitaplar\u0131, bu gibi kitaplar… Umberto Eco\u2019ya diyorlar ki, \u201cSen bize Kusursuz Dil Aray\u0131\u015f\u0131 diye bir kitap yaz. Avrupa\u2019daki yapay dilleri arayan adamlar\u0131 yaz.\u201d Bak\u0131n; kendilerini geneti\u011fine, \u0131rk\u0131n\u0131n k\u00f6kenine kadar ispatlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Alt\u0131 kad\u0131n Afrika\u2019dan gelmi\u015f diyorlar. Sonra Olender diyor ki, \u0130svi\u00e7reli dilbilimci Saussure, Bat\u0131\u2019da dilbilimi kuran ki\u015fi. Dile bak\u0131\u015f, Saussure\u2019den \u00f6nce ve sonra \u015feklinde ikiye ayr\u0131l\u0131yor. Dili ikiye ay\u0131r\u0131yor. Biri \u201clanguage\u201d, di\u011feri \u201cparole\u201d. Buradan harektle teoriler geli\u015ftiriyor. Dili bug\u00fcn\u00fcn varl\u0131\u011f\u0131 olarak alal\u0131m, tarihsel olarak almayal\u0131m diyor. Olender \u015funu \u201cAvrupa kurulurken, dil aileleri belli. Hint\u00e7e, Fars\u00e7a, \u0130ngilizce, Almanca, karde\u015f diller. Peki Latince nereden geliyor? Hint-Avrupa dil grubunun geldi\u011fi yer en son Sanskrit\u00e7eye dayan\u0131yor. \u201cSo\u011fd\u00e7a\u201d veya \u201cso\u011futca\u201d dedikleri Orta Asya kaynakl\u0131 dil. Nereden geliyor Latince? Bir gurup kuruyorlar. Latin dilinin k\u00f6kenlerini ar\u0131yorlar. Sanskrit\u00e7eye ula\u015f\u0131yorlar. \u201cAa biz karde\u015fmi\u015fiz!\u201d diyorlar. \u0130ki kol ayn\u0131 kaynaktan. Muazzam \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Milletlerin k\u00f6kenlerini ara\u015ft\u0131ran \u00e7al\u0131\u015fmalar yapm\u0131\u015flar. Bizdeki gibi, \u201c\u015earaptan, sevgiliden bahsediyor ancak…\u201d \u015feklinde yakla\u015fm\u0131yorlar. Alay etmiyorlar.<\/p>\n

Edebiyat\u0131n k\u00f6k\u00fcne iniyor. \u015eunu diyor; \u201cKl\u00e2sik dilleri bilmezseniz ne edebiyat yapabilirsiniz, ne de edebiyattan anlars\u0131n\u0131z!\u201d Latinceyi, Yunancay\u0131 bilmeyen \u0130ngiliz edebiyat\u0131n\u0131 anlamaz. M\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Mine Urgan, \u0130ngiliz Edebiyat\u0131 Tarihi\u2019nin giri\u015finde diyor ki; \u201cBug\u00fcn \u015eekspir\u2019i \u00fcniversite mezunu bile anlamaz.\u201d Ne yap\u0131lmal\u0131? \u00dc\u00e7 \u015feyi bileceksin. Eski Yunan ve Latin mitolojisini, Kitab-\u0131 Mukaddes\u2019i… Yani \u0130ncil ve Tevrat\u2019\u0131 ve \u0130ngiliz edebiyat\u0131n\u0131; bitti… Hint\u00e7e, Sanskrit\u00e7e bilinecek. Bu bir fantezi de\u011fil. Olender, \u201cCennetin Dilleri\u201dnde dilleri \u00fc\u00e7e ay\u0131r\u0131yor. Bir, Sami dilleri; bunlar vahiy dilleridir: Arap\u00e7a, \u0130branice, S\u00fcryanice.<\/p>\n

Semav\u00ee dinlerin dili…<\/strong><\/p>\n

Evet… \u0130kinci gurup; Hint-Arap-Latin dilleri ise felsefenin dilleridir. Bir de bunlar\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda g\u00fcndelik hayatta kullan\u0131lan diller vard\u0131r.<\/p>\n

\u201cOsmanl\u0131ca Diye Bir Dil Yoktur\u201d<\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131ca hakk\u0131nda neler s\u00f6yleyebilirsiniz?<\/strong><\/p>\n

Osmanl\u0131ca diye bir dil yok. Osmanl\u0131ca diyen kim biliyor musunuz? Nam\u0131k Kemal. \u201cLis\u00e2n-\u0131 Osm\u00e2n\u00ee edebiyat\u0131 hakk\u0131nda baz\u0131 m\u00fclahazat\u0131 \u015famildir.\u201d diyor. Osmanl\u0131ca, T\u00fcrk\u00e7edir. \u201cLis\u00e2n-\u0131 T\u00fcrk\u00ee\u201d diyorlar. \u0130\u015fin garibi \u201cOsmanl\u0131ca\u201d diyenler Tanzimat\u00e7\u0131lard\u0131r. Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin dili \u201cLis\u00e2n-\u0131 T\u00fcrk\u00ee\u201ddir. T\u00fcrk dilidir. \u201cOsmanl\u0131ca\u201d demezler. Her dilin tarih\u00ee d\u00f6nemleri vard\u0131r ve mutlak surette kutsal metinlerin etkisi olmu\u015ftur. Uygurcay\u0131 anlayacaksan\u0131z, \u015eeyh\u00fclisl\u00e2m Yahya\u2019n\u0131n Nigaristan adl\u0131 eserini; Maniheizmi, Budizm\u2019i anlamak istiyorsan\u0131z temel kitaplar\u0131n\u0131 bileceksiniz. Eskiden \u015f\u00f6yle de diyen olmu\u015f; \u201cKim ki \u00f6\u011frene Faris\u00ee gider dininin yarisi.\u201d<\/p>\n

Fars k\u00fclt\u00fcr\u00fc veya mezhep inanc\u0131ndan dolay\u0131 m\u0131?<\/strong><\/p>\n

Hay\u0131r. Fars edebiyat\u0131nda zevk, sefa ve e\u011flencenin bol bol i\u015flemesinden dolay\u0131 sak\u0131n\u0131lm\u0131\u015f. \u015eeyh Galip diyor ki; \u201cFarslar edep, ad\u00e2b bilmez.\u201d Niz\u00e2m\u00ee\u2019nin eserinde ge\u00e7er m\u00fcstehcen unsurlar. Bizde edeb var. Onun i\u00e7in \u201cedebiyat\u201d demi\u015fiz. Edeb… Her edebiyat bir \u00f6nceki edebiyata dayan\u0131r, kendini ispat eder. Arap ve \u0130ran edebiyat\u0131ndan etkilendik; ama onlarla k\u0131yasland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda neredeyiz, fark\u0131m\u0131z nedir, katk\u0131m\u0131z nedir? \u0130ncelenmeli. \u015eairler sadece \u015fiir yazmam\u0131\u015f. Yunus Emre Hazretleri ayn\u0131 zamanda bir alim ve fakihtir. Fuzul\u00ee bir kel\u00e2mc\u0131d\u0131r. \u201cMatlau\u2019l-\u0130tikad Fi Marifati\u2019l-Mabda’i Va\u2019l-Maad\u201d ad\u0131nda bir kel\u00e2m kitab\u0131 var. Yunus Emre diyor ki;<\/p>\n

\u201cBir kez g\u00f6n\u00fcl y\u0131kt\u0131n ise, k\u0131ld\u0131\u011f\u0131n namaz de\u011fil<\/p>\n

Yetmi\u015f iki millet dahi, elin y\u00fcz\u00fcn yumaz de\u011fil\u201d<\/p>\n

\u201cNas\u0131l denilebilir b\u00f6yle?\u201d diye \u015fa\u015f\u0131labilir. \u201cBir g\u00f6nl\u00fc y\u0131karsan\u0131z namaz\u0131n\u0131z kabul olmaz.\u201d Dikkat edin, fetva var burada. Bu fetvan\u0131n kayna\u011f\u0131 ne? Bu insan bir m\u00fcfessir, fakih. Biz \u015fair olarak inceliyoruz sadece. Hay\u0131r karde\u015fim bu insan\u0131n \u0130lahiyat Fak\u00fclteleri\u2019nde tefsir alan\u0131nda incelenmesi laz\u0131m. Yunus Emre\u2019nin tasavvuftan, f\u0131k\u0131h alan\u0131na kadar incelenmesi laz\u0131m. O b\u00fcy\u00fck insanlar kendisine \u015fair dememi\u015f. Fuzul\u00ee\u2019nin bir talebesi var: Ahd\u00ee… \u201cG\u00fcl\u015fen-\u00fc\u015f \u015euara\u201d isimli tezkirenin yazar\u0131d\u0131r. Anlat\u0131yor… Nakl\u00ee ilimlerde \u00fcstad oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. T\u0131p ilminde s\u00f6z sahibi. Divan\u0131nda bu ilimleri mezcetmi\u015f. Bu g\u00f6zle okumam\u0131z laz\u0131m. \u00d6mer Hayyam, Batlamyus\u2019un astronomi kitab\u0131n\u0131n Arap\u00e7aya \u00e7evrilmi\u015f olan\u0131n\u0131 okumu\u015f. Ne okudu\u011funu sormu\u015flar. Ne demesi laz\u0131m? \u201cBatlamyus\u2019un Arap\u00e7aya \u00e7evrilmi\u015f kitab\u0131n\u0131 okuyorum.\u201d demesi laz\u0131m de\u011fil mi? Kur\u2019an\u2019dan bir ayet hat\u0131rlatm\u0131\u015f, \u201cBu ayetin tefsirini okuyorum.\u201d demi\u015f.<\/p>\n

Bizim zihnimizdeki tasavvur \u015fu; bilinmesi gereken \u015feyleri, bildiklerimizden ibaret zannediyoruz. Hi\u00e7 kimse i\u00e7in bildi\u011fi \u015fey, ondan ibaret olamaz. M\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n

Ebussuud Efendi b\u00fcy\u00fck bir alim. Soruyorlar; \u201cCennet cennet dedikleri birka\u00e7 k\u00f6\u015fkle birka\u00e7 huri…\u201d diyorlar, \u201cBunu diyene ne demek gerekir?\u201d. \u201cKatli vaciptir.\u201d diyor.<\/p>\n

Zahir\u00ee a\u00e7\u0131dan bir fetva…<\/strong><\/p>\n

Ama bunu demesinin bir sebebi olmas\u0131 laz\u0131m de\u011fil mi? Her iki z\u00e2t da basit insanlar de\u011fil. Yunus Emre bilmiyor mu? Bunu ancak mevzuya has bir disiplinle incelerseniz anlayabiliriz belki. Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019le ilgili bilgilerimiz \u00e7ok sath\u00ee oldu\u011fundan, \u015funu s\u00f6yleyebilirim. Araplar \u015fiiri \u00e7ok iyi biliyorlar. D\u00fcnyan\u0131n zirvesine \u00e7\u0131km\u0131\u015flar bir d\u00f6nem. Kel\u00e2m bir mucize boyutuna y\u00fckselmi\u015f; ama Araplar\u0131n nesirle irtibatlar\u0131 yok. Kur\u2019an-\u0131 Kerim bir \u201cform\u201d \u00fczerine geliyor. Araplar anlam\u0131yor. Nesir veya \u015fiir de\u011fil. Hem nesir hem \u015fiir. Kafiye denilse kafiye var. Aliterasyon, ses veya hece tekrar\u0131 var. Onunla birlikte yap\u0131lan \u00fcnl\u00fc seslerin tekrar\u0131 \u201casonans\u201d var. Seci muazzam. Allah, mevcut formu bozuyor. Yepyeni bir form iniyor ayn\u0131 zamanda. Bu bamba\u015fka bir alan.<\/p>\n

Mesela Eflatun\u2019a kadar nesir diye bir \u015fey yoktu, \u015fiir vard\u0131. Homeros da \u015fiir yaz\u0131yordu. Eflatun \u201cDevlet\u201dini \u015fairlere kurdurdu\u011fu i\u00e7in, \u015fimdi bir kitap yazmas\u0131 laz\u0131m; \u015fiir mi yazacak? Nesir dili laz\u0131m. Ne yapt\u0131? Diyaloglar\u2019\u0131 yazd\u0131. Mecburdu; \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015fka bir malzeme vas\u0131ta bilmiyordu. Ondan bir ad\u0131m sonras\u0131n\u0131n da Aristo icad etti. Nesir yazmaya ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Bu durumda insan, m\u00fccerretleri izah etmek maksad\u0131yla kullan\u0131lan \u015fiirden uzakla\u015f\u0131lm\u0131\u015f olmuyor mu?<\/strong><\/p>\n

Tabi\u00ee, tabi\u00ee. Berrakl\u0131k, kesinlik, netlik ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Lahut\u00eelik kalk\u0131yor. Somut, bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceye ge\u00e7iliyor; ama Araplarda h\u00e2l\u00e2 nesir yok, sevmiyorlar. Hatta bizim Nef\u2019\u00ee bile 17. y\u00fczy\u0131lda \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015f;<\/p>\n

\u201cTenezz\u00fcl eylemem in\u015f\u00e2ya eylesem yoksa<\/p>\n

M\u00fcsebbih\u00e2n-\u0131 felek vird iderdi in\u015f\u00e2m\u0131\u201d<\/p>\n

Yani, \u201cBen tenezz\u00fcl etmem nesire, d\u00fcz yaz\u0131ya. Edip de yazsayd\u0131m melekler benim s\u00f6zlerimle tesbih \u00e7ekerdi.\u201d diyor. Araplar Kur\u2019an-\u0131 Kerim indikten sonra dillerinin de\u011fi\u015fti\u011fini, eski formundan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark ediyorlar. Mesela modern anlat\u0131n\u0131n kl\u00e2sik anlat\u0131dan fark\u0131 \u015fudur; modern anlat\u0131da zaman bozulur. Kronolojik anlatmaz. Eski anlat\u0131lar kronolojiktir. \u00c7ocuk do\u011far, geli\u015fir, b\u00fcy\u00fcr, ya\u015flan\u0131r ve \u00f6l\u00fcr; bitti. Ama \u015fimdi do\u011fumdan de\u011fil, \u00f6l\u00fcmden ba\u015flay\u0131p geriye do\u011fru geliyor. Filmlerde var mesela, son sahneden ba\u015fl\u0131yor. Zaman\u0131 b\u00fck\u00fcyor, takipte zorlan\u0131yorsun…<\/p>\n

\u201cFlashback\u201d denilen teknikl…<\/strong><\/p>\n

Evet. Mesela \u201cDe Javu\u201d adl\u0131 bir filmde veya \u201cKelebek Etkisi\u201dnde zaman fakt\u00f6r\u00fc ile oynan\u0131r. Bizim kafa kronolojik \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Anakronik \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor. Ancak Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019deki anlat\u0131 \u00f6yle de\u011fil. Kur\u2019an-\u0131 Kerim, enteresan bir \u015fekilde 20. y\u00fczy\u0131l anlat\u0131lar\u0131n\u0131n formu gibidir. Bu yeni yeni g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Yani zaman anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 k\u0131r\u0131yor Cenab-\u0131 Hakk. Mesela Kehf s\u00fbresinde ba\u015flar hik\u00e2ye, sonra hikaye geriye d\u00f6ner, onlar\u0131n isyan\u0131n\u0131 anlat\u0131r. Birden Musa Aleyhisselam\u2019a hitap eder. \u00c7ocuklu\u011funu anlat\u0131r ve yine hik\u00e2yeye d\u00f6ner.<\/p>\n

James Joyce\u2019ta var mesela. \u201cBilin\u00e7alt\u0131 ak\u0131m\u0131\u201d, \u00fcs kurmaca, metafiction… Bunlar yeni \u00e7\u0131kt\u0131. Edebiyat Fak\u00fclteleri\u2019nin Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019i incelemesi laz\u0131m. \u0130lahiyat\u00e7\u0131lar\u0131n anlat\u0131 formlar\u0131ndan haberi bile yok. Antolojiden haberi yok, normal olarak alan\u0131na girmiyor. Hik\u00e2ye deyince \u015fu an akl\u0131ma iki tarz hik\u00e2ye sahibi geliyor. Guy de Maupassant ve Anton \u00c7ehov… Maupassant hik\u00e2yeleri biraz entrikal\u0131, \u201colay hik\u00e2yesi\u201d derler. \u00c7ehov hik\u00e2yeleri \u201cdurum hik\u00e2yesi\u201d tarz\u0131ndad\u0131r. \u00d6mer Seyfettin, Maupassant tarz\u0131 yazar. Sait Faik ise durum hik\u00e2yesi yazar.<\/p>\n

Yusuf S\u00fbresi\u2019nin giri\u015finde Cenab-\u0131 Hakk, \u201cAhsen\u2019\u00fcl-Kasas\u201dtan; \u201cen g\u00fczel hikaye\u201dden bahsediyor. Bizim M\u00fcsl\u00fcman \u015fairler, yazarlar, ilim adamlar\u0131 olarak bir hik\u00e2yemiz var. Hz. Yusuf k\u0131ssas\u0131n\u0131 en g\u00fczel yapan \u015fey nedir? Anlat\u0131 m\u0131, ki\u015fi mi, olay m\u0131? Hadi buyurun. Tolstoy\u2019u okuyacaks\u0131n, Nabokov\u2019u okuyacaks\u0131n da anlayacaks\u0131n.<\/p>\n

\u201cEdebiyats\u0131z Tarihi Nas\u0131l Yazacaks\u0131n Bakal\u0131m G\u00f6relim\u201d<\/strong><\/p>\n

Nabokov demi\u015fken… II. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131 sonras\u0131 Amerikal\u0131lar Stalin d\u00f6neminde Sovyetlerin kom\u00fcnizm propagandas\u0131na kar\u015f\u0131 harekete ge\u00e7iyor. Resm\u00ee olmayan \u201cAmerikan K\u00fclt\u00fcrel \u00d6zg\u00fcrl\u00fck Kongresi\u201dni kuruyorlar. D\u00f6nemin \u00fcnl\u00fc edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n\u0131 da b\u00fcnyelerine al\u0131p hacimli, nitelikli dergi \u00e7\u0131kar\u0131yorlar. Nabokov bu toplulu\u011fun a\u011f\u0131r toplar\u0131ndan biri; ancak bu kongre ABD\u2019li birtak\u0131m vak\u0131flar, dernekler taraf\u0131ndan desteklenirken, bunun bir istihbarat\u00e7\u0131l\u0131k faaliyeti olup olmad\u0131\u011f\u0131, dolay\u0131s\u0131yla CIA hizmetinde olup olmad\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131lmaya ba\u015flan\u0131yor. \u201cRomantikli\u011fin K\u00f6kleri\u201dnin yazar\u0131 Isaiah Berlin, \u201c13. Kabile\u201dnin yazar\u0131 Arthur Koestler, \u201cR\u00fcya Roman\u201d\u0131n yazar\u0131 Arthur Schnitzler var ayr\u0131ca… Kom\u00fcnist olmayan sol dedikleri isimleri fikir toplulu\u011fu olarak, Avrupa ve ABD\u2019de k\u00fclt\u00fcrel merkezler a\u00e7arak yeni bir edebiyat d\u00fcnyas\u0131 kurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Ve Amerikan k\u00fclt\u00fcr\u00fc Avrupa\u2019y\u0131 zamanla sinema, edebiyat, sanat alanlar\u0131nda istila etmeye ba\u015fl\u0131yor. Buna \u201cPax Ameircana-Amerikan Bar\u0131\u015f\u0131\u201d \u015fekline romantik bir isim de koyuluyor. Biraz evvel bahsettiniz, yemek tarihi ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Bu hususta yorumunuzu alabilir miyim?<\/strong><\/p>\n

    \n
  1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndan sonra Amerika\u2019dan Avrupa\u2019ya silahtan \u00e7ok film g\u00f6nderildi\u011fi s\u00f6ylenir. Nabokov, otobiyografisinde anlat\u0131r. Bu kitap 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n en a\u011f\u0131r metinlerinden biriymi\u015f. Okumak laz\u0131m. \u015eunu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn; mesela siz biyografisini yazsan\u0131z ad\u0131n\u0131 ne koyars\u0131n\u0131z? \u201cHayat\u0131m\u201d, \u201cGen\u00e7li\u011fim\u201d, \u201c\u00c7ocuklu\u011fum\u201d veya \u201cG\u00f6r\u00fcp \u0130\u015fittiklerim\u201d gibi basit, sade… Bunlar daha \u00e7arp\u0131c\u0131 isim koymaya bak\u0131yor; \u201cKonu\u015f Ey Haf\u0131za\u201d demi\u015f. Sartre\u2019\u0131n otobiyografisi \u201cS\u00f6zc\u00fckler\u201d ad\u0131n\u0131 ta\u015f\u0131r. Andre Gide ise \u201cTohum \u00d6lmezse\u201d ad\u0131n\u0131 vermi\u015ftir. Kazancakis, \u201cEl Greco\u2019ya Mektuplar\u201d ad\u0131n\u0131 koymu\u015f… Kazancakis \u00f6mr\u00fcn\u00fc hakikat aray\u0131\u015f\u0131na adam\u0131\u015f, bulamam\u0131\u015f, bu yolda hel\u00e2k olmu\u015f zavall\u0131…<\/li>\n<\/ol>\n

    Nabokov, kitab\u0131n\u0131n giri\u015finde hep s\u00f6yler, Amerika\u2019n\u0131n kendisini kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131, orada bulunmas\u0131na izin verildi\u011fini… Mesela bir Japon olan Kurosawa, d\u00fcnya sinemas\u0131n\u0131n babas\u0131. Yahu bu adam\u0131n Amerika\u2019da ne i\u015fi var? \u0130nsan\u0131n akl\u0131 alm\u0131yor. Japonya\u2019da sana film mi \u00e7ektirmediler. Onun bir filmi vard\u0131r. Ad\u0131, Madadayo. O filmde neden Amerika\u2019ya gitti\u011fi anla\u015f\u0131l\u0131yor. Orada bir \u0130ngiliz edebiyat\u0131 profes\u00f6r\u00fc var. Filmde Japon toplumu o kadar a\u011f\u0131r ele\u015ftirilmi\u015f ki; e\u011fitim sisteminden, toplum d\u00fczenine kadar… Kat\u0131 bir rejim s\u00f6z konusu. \u201cKurba\u011fa Ya\u011f\u0131 Sat\u0131c\u0131s\u0131\u201d biyografisinin ad\u0131. Ne al\u00e2ka ilk bak\u0131\u015fta? Bir film nas\u0131l, neden \u00e7ekilir? \u00d6yle bir anlat\u0131yor ki, nas\u0131l bir ciddiyet. Biz metinlere, olaylara, insanlara bu g\u00f6zle bakarsak \u00e7ok farkl\u0131 \u015feyler \u00e7\u0131kabilir. Nabokov\u2019un Rusya\u2019da ya\u015fad\u0131klar\u0131na bak\u0131nca, konaklarda k\u0131rk elli dad\u0131n\u0131n ortas\u0131nda b\u00fcy\u00fcyorlar. Varl\u0131kl\u0131 bir aile. Bol\u015fevik \u0130htil\u00e2li\u2019nden sonra canlar\u0131n\u0131 zor kurtar\u0131yorlar. Babas\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Annesiyle Almanya\u2019da bir bodrumda ya\u015f\u0131yor. Deh\u015fet \u015feyler ya\u015fam\u0131\u015f…<\/p>\n

    Bir yandan Bol\u015fevik rejiminden nefret de ediyor…<\/strong><\/p>\n

    Hem de \u00e7ok derin bir nefret. Ak\u0131l al\u0131r gibi de\u011fil. O nefretin t\u00fcrl\u00fc sebepleri vard\u0131r. Rus Hazine Sand\u0131\u011f\u0131 adl\u0131 bir film var. Tek pl\u00e2nl\u0131k bir \u00e7ekim. \u0130nsan seyredince daha iyi anl\u0131yor. Dolay\u0131s\u0131yla do\u011fru. Nabokov\u2019dan Bat\u0131l\u0131lar faydalanm\u0131\u015ft\u0131r. Belki bize de yarar. T\u00fcrk\u00e7emizde maalesef son y\u0131llarda kullan\u0131l\u0131yor; \u201cBana edebiyat yapma, bana hik\u00e2ye anlatma, felsefe yapma, masal anlatma…\u201d kabilinden \u015feyler… Yahu o kadar a\u015fa\u011f\u0131lanm\u0131\u015f ki… Bu kadar horlanm\u0131\u015f, de\u011fersizle\u015ftirilmi\u015f, bir silsileden ne anlam \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131z? Edebiyat dedi\u011fin \u015fey hayat\u0131n kendisidir!<\/p>\n

    Edebiyat\u0131 \u00e7\u0131k bakal\u0131m; tarihi nas\u0131l yazacaks\u0131n g\u00f6relim. Burada \u00e7ok muazzam \u00f6m\u00fcrler, vakitler, masraflar harcanmas\u0131 gerekiyor. \u00dcz\u00fcl\u00fcyorum Fuzul\u00ee i\u00e7in… En az\u0131ndan \u0130ngilizlerin \u015eekspir\u2019i ciddiye ald\u0131\u011f\u0131 kadar Bak\u00ee\u2019yi, Ned\u00eem\u2019i ciddiye almam\u0131z laz\u0131m. Etmeyin eylemeyin. Onlar\u0131 bu ciddiyetle g\u00f6rmezsek bu sordu\u011funuz sorular\u0131n hi\u00e7birinin cevab\u0131n\u0131 veremeyiz.<\/p>\n

    Te\u015fekk\u00fcr ederiz.<\/strong><\/p>\n

    Rica ederim.<\/p>\n

    Ayl\u0131k Dergisi 181. Say\u0131, Ekim 2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u00d6zetle ifade edecek olursan\u0131z, edebiyat\u0131 nas\u0131l tarif edersiniz? \u0130limde oldu\u011fu gibi edebiyatta da dil kullan\u0131l\u0131r. \u015e\u00f6yle bir ay\u0131r\u0131m yapmak gerekir: E\u011fer kavramlarla konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cfelsefe\u201d, terimlerle konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cbilim\u201d yap\u0131yorsunuzdur;…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"ppma_author":[14],"class_list":["post-791","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-roportaj","author-admin","no-post-thumbnail"],"yoast_head":"\nProf. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"tr_TR\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"\u00d6zetle ifade edecek olursan\u0131z, edebiyat\u0131 nas\u0131l tarif edersiniz? \u0130limde oldu\u011fu gibi edebiyatta da dil kullan\u0131l\u0131r. \u015e\u00f6yle bir ay\u0131r\u0131m yapmak gerekir: E\u011fer kavramlarla konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cfelsefe\u201d, terimlerle konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cbilim\u201d yap\u0131yorsunuzdur;…\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Ayl\u0131k Dergisi\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/AylikBaranDergisi\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2019-10-01T12:09:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-02-20T12:14:12+00:00\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"aylikdergisi\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:creator\" content=\"@Aylik_Dergisi\" \/>\n<meta name=\"twitter:site\" content=\"@Aylik_Dergisi\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Yazan:\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"aylikdergisi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Tahmini okuma s\u00fcresi\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"38 dakika\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\"},\"author\":{\"name\":\"aylikdergisi\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/f6f24c4fc82f2469847571852b8c65fd\"},\"headline\":\"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz\",\"datePublished\":\"2019-10-01T12:09:42+00:00\",\"dateModified\":\"2025-02-20T12:14:12+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\"},\"wordCount\":8696,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization\"},\"articleSection\":[\"R\u00f6portaj\"],\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\",\"url\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\",\"name\":\"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#website\"},\"datePublished\":\"2019-10-01T12:09:42+00:00\",\"dateModified\":\"2025-02-20T12:14:12+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"tr\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Anasayfa\",\"item\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/\",\"name\":\"Ayl\u0131k Dergisi\",\"description\":\"Fikir, Siyaset, Toplum ve Kültür Sanat\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"tr\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization\",\"name\":\"Ayl\u0131k Dergisi\",\"url\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/logo\/image\/\",\"url\":\"http:\/\/aylikdergisi.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-aylik-dergisi-logo-taslak.png\",\"contentUrl\":\"http:\/\/aylikdergisi.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-aylik-dergisi-logo-taslak.png\",\"width\":380,\"height\":287,\"caption\":\"Ayl\u0131k Dergisi\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/logo\/image\/\"},\"sameAs\":[\"https:\/\/www.facebook.com\/AylikBaranDergisi\",\"https:\/\/x.com\/Aylik_Dergisi\",\"https:\/\/www.instagram.com\/aylikbarandergisi\/\"]},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/f6f24c4fc82f2469847571852b8c65fd\",\"name\":\"aylikdergisi\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"tr\",\"@id\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/image\/794c885c93221403cc418bbc3f8b6bb9\",\"url\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d913209259cea2fbc9e0fe2b58775b1e647df1ee76ecf3e69623cc9249747609?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d913209259cea2fbc9e0fe2b58775b1e647df1ee76ecf3e69623cc9249747609?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"aylikdergisi\"},\"sameAs\":[\"http:\/\/aylikdergisi.com\"],\"url\":\"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/author\/admin\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/","og_locale":"tr_TR","og_type":"article","og_title":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi","og_description":"\u00d6zetle ifade edecek olursan\u0131z, edebiyat\u0131 nas\u0131l tarif edersiniz? \u0130limde oldu\u011fu gibi edebiyatta da dil kullan\u0131l\u0131r. \u015e\u00f6yle bir ay\u0131r\u0131m yapmak gerekir: E\u011fer kavramlarla konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cfelsefe\u201d, terimlerle konu\u015fup yaz\u0131yorsan\u0131z \u201cbilim\u201d yap\u0131yorsunuzdur;…","og_url":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/","og_site_name":"Ayl\u0131k Dergisi","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/AylikBaranDergisi","article_published_time":"2019-10-01T12:09:42+00:00","article_modified_time":"2025-02-20T12:14:12+00:00","author":"aylikdergisi","twitter_card":"summary_large_image","twitter_creator":"@Aylik_Dergisi","twitter_site":"@Aylik_Dergisi","twitter_misc":{"Yazan:":"aylikdergisi","Tahmini okuma s\u00fcresi":"38 dakika"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/"},"author":{"name":"aylikdergisi","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/f6f24c4fc82f2469847571852b8c65fd"},"headline":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz","datePublished":"2019-10-01T12:09:42+00:00","dateModified":"2025-02-20T12:14:12+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/"},"wordCount":8696,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization"},"articleSection":["R\u00f6portaj"],"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/","url":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/","name":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz - Ayl\u0131k Dergisi","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#website"},"datePublished":"2019-10-01T12:09:42+00:00","dateModified":"2025-02-20T12:14:12+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#breadcrumb"},"inLanguage":"tr","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/2019\/10\/01\/prof-dr-dursun-ali-tokel-bir-milletin-siiri-edebiyati-sanati-bilinmeden-tarihi-yazilamaz\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Anasayfa","item":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Prof. Dr. Dursun Ali T\u00f6kel: Bir Milletin \u015eiiri, Edebiyat\u0131, Sanat\u0131 Bilinmeden Tarihi Yaz\u0131lamaz"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#website","url":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/","name":"Ayl\u0131k Dergisi","description":"Fikir, Siyaset, Toplum ve Kültür Sanat","publisher":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"tr"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#organization","name":"Ayl\u0131k Dergisi","url":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"http:\/\/aylikdergisi.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-aylik-dergisi-logo-taslak.png","contentUrl":"http:\/\/aylikdergisi.com\/wp-content\/uploads\/2023\/03\/cropped-aylik-dergisi-logo-taslak.png","width":380,"height":287,"caption":"Ayl\u0131k Dergisi"},"image":{"@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/AylikBaranDergisi","https:\/\/x.com\/Aylik_Dergisi","https:\/\/www.instagram.com\/aylikbarandergisi\/"]},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/f6f24c4fc82f2469847571852b8c65fd","name":"aylikdergisi","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"tr","@id":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/#\/schema\/person\/image\/794c885c93221403cc418bbc3f8b6bb9","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d913209259cea2fbc9e0fe2b58775b1e647df1ee76ecf3e69623cc9249747609?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d913209259cea2fbc9e0fe2b58775b1e647df1ee76ecf3e69623cc9249747609?s=96&d=mm&r=g","caption":"aylikdergisi"},"sameAs":["http:\/\/aylikdergisi.com"],"url":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/author\/admin\/"}]}},"authors":[{"term_id":14,"user_id":1,"is_guest":0,"slug":"admin","display_name":"aylikdergisi","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/72d88977e7edd63669015a131160b7255adb4b26ec9dfe844962f6640dc09e99?s=96&d=mm&r=g","author_category":"","user_url":"http:\/\/aylikdergisi.com","last_name":"","first_name":"","job_title":"","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=791"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":792,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/791\/revisions\/792"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=791"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=791"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=791"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.aylikdergisi.com\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=791"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}