Giovanni Papini’nin arka plan\u0131n\u0131 doldurdu\u011fu hay\u00e2l\u00ee kahraman\u0131 Gog\u2026 Gog, anlam aray\u0131\u015f\u0131 pe\u015finde olan bir kahraman. Bu anlam aray\u0131\u015f\u0131 esnas\u0131nda pek \u00e7ok kimseyi ziyaret ediyor. Bunlardan birisi de Einstein\u2026 Ziyaretin ba\u015f\u0131nda Einstein ona sorular y\u00f6neltiyor: “Siz necisiniz, astronom musunuz, fizik\u00e7i misiniz, bilim adam\u0131 m\u0131s\u0131n\u0131z, \u015furadan m\u0131s\u0131n\u0131z, buradan m\u0131s\u0131n\u0131z?” \u201cDe\u011filim,\u201d diyor Gog. \u00d6yle ki Gog, Einstein’\u0131 ziyaret edebilmek i\u00e7in Musev\u00ee vakf\u0131na y\u00fckl\u00fcce de bir yard\u0131m yapm\u0131\u015ft\u0131r. “Peki, Ben-i \u0130srail’den misiniz?” diye soruyor Einstein. Gog, yine \u201chay\u0131r,\u201d diyor. Peki ama siz kimsiniz dedi\u011findeyse, “ben sadece merakl\u0131 birisiyim, bir \u015fey \u00f6\u011frenmek istiyorum, aray\u0131\u015f i\u00e7indeyim,\u201d diye cevabl\u0131yor.<\/p>\n
Biz de bir \u015fey olarak durmaktan ziyade biraz merakl\u0131 birisi olarak sizi ziyaret edelim dedik. Hem kafam\u0131zdakileri hem \u00e7evrenin bize dayatt\u0131\u011f\u0131 sorular\u0131, akl\u0131m\u0131za tak\u0131lanlar\u0131 y\u00f6neltebilece\u011fimiz sizi bulduk ve kar\u015f\u0131n\u0131za gelip soral\u0131m istedik.<\/p>\n
Gog esprisinden ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re ilk olarak Gog’un Einstein’a y\u00f6neltti\u011fi me\u015fhur soruyu biz de size y\u00f6neltelim; bilim ad\u0131na ge\u00e7en 3000 y\u0131ll\u0131k ser\u00fcven, bu u\u011furda \u00e7ekilen bunca ac\u0131, s\u0131k\u0131nt\u0131, \u00e7ile, bask\u0131lar\u2026 \u015eimdi ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne bakacak olursak, zaman\u0131n niha\u00ee an\u0131 olan \u015fu anda bize s\u00f6yleyebilir misiniz, \u00e7\u00f6zd\u00fck m\u00fc b\u00fcy\u00fck s\u0131rr\u0131? Einstein’dan bu ana kadar ge\u00e7en zaman zarf\u0131n\u0131 da ekleyecek olursak bilim b\u00fcy\u00fck s\u0131rr\u0131 \u00e7\u00f6zebildi mi?<\/p>\n
B\u00fcy\u00fck s\u0131r deyince \u00f6nce neyi kast etti\u011fimize ba\u011fl\u0131. Bilimin cevab verebileceklerinin neler oldu\u011funa dair burada belli y\u00f6nler var, bilimin kendisinin ne olmas\u0131 gerekti\u011fiyle ilgili \u015feyler var, b\u00fcy\u00fck s\u0131r olarak var olan her \u015feyin bilgisine ula\u015fmak gibi bir \u015feyler var. Evvel\u00e2 fizi\u011fin i\u00e7inden ba\u015flayacak olursak, fizi\u011fin b\u00fct\u00fcn s\u0131rlar\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc gibi bir iddia sahibi kimse yok. Bilimin i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclmemi\u015f daha bir\u00e7ok sorun var. \u00d6rne\u011fin \u015fu anda fizi\u011fin i\u00e7inde kuantum teorisi ile izafiyet teoremi uzla\u015ft\u0131r\u0131lam\u0131yor. Bu fizik a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00fcy\u00fck bir sorun. Mikroyu \u00e7ok iyi a\u00e7\u0131klayan bir teorimiz var. Makroyu da \u00e7ok iyi a\u00e7\u0131klayan bir teorimiz var. Do\u011fal beklenti bu ikisinin birbiriyle son derece uyumlu olmas\u0131 ama aralar\u0131nda uyumsuzluk var. Fizikte, fizik\u00e7ilere sa\u00e7 ba\u015f yolduran ve h\u00e2len devam eden bir sorun bu.<\/p>\n
Asl\u0131nda \u201czaman\u0131n do\u011fas\u0131 nedir\u201d, \u201cuzay\u0131n do\u011fas\u0131 nedir\u201d gibi sorular da h\u00e2len fizikte tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Fizi\u011fin i\u00e7inde \u00e7\u00f6z\u00fclemeyen ancak \u00e7\u00f6z\u00fclmesi umulan sorular bunlar. Siz, fizikteki b\u00fct\u00fcn bu sorular\u0131 \u00e7\u00f6zseniz de, kar\u015f\u0131m\u0131zda bir evren duruyor. \u201cBu evrenin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 nedir,\u201d gibi daha bir s\u00fcr\u00fc felsefeyi ilgilendiren soru var. Bunlara bizim fizik alan\u0131ndan de\u011fil de felsefe ve teolojinin alan\u0131na ge\u00e7erek verebilece\u011fimiz cevablar var. Sonu\u00e7ta fizi\u011fin bize verdi\u011fi a\u00e7\u0131klamalar, bu evrenin nas\u0131l i\u015fledi\u011fiyle al\u00e2kal\u0131 a\u00e7\u0131klamalar. Diyelim ki iki tane cisim \u00e7arp\u0131\u015f\u0131yor; bunlar hangi h\u0131zda \u00e7arp\u0131\u015f\u0131rsa nas\u0131l ayr\u0131l\u0131rlar, Mars ile J\u00fcpiter’in y\u00f6r\u00fcngesi nedir, kar\u0131ncalar nas\u0131l haberle\u015fir, beynimizdeki n\u00f6ronlar nas\u0131l irtibat kurar gibi sorular\u2026 Fakat bu sorular\u0131n hi\u00e7 biri, bu bilim yasalar\u0131n\u0131n hi\u00e7biri; “ne oluyor da bu bilim yasalar\u0131 vard\u0131r” sorusunun cevab\u0131 de\u011fildir. Bilim, var olan d\u00fczenleri bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor; “kar\u0131nca nas\u0131l haberle\u015fiyor”, “ay y\u00f6r\u00fcngesinde nas\u0131l duruyor”, “su hangi derecede hangi bas\u0131n\u00e7 alt\u0131nda donuyor veyahut kayn\u0131yor gibi\u2026” \u015feklinde sorulara bilim cevab verirken; “ne oluyor da bu donma yasas\u0131 ” var, “ne oluyor da madde h\u00e2l de\u011fi\u015ftiriyor” \u015feklinde, \u201cvar olan fizik yasalar\u0131n\u0131n varl\u0131k sebebi nedir,\u201d sorusunu sordu\u011funuz andan itibaren mesele fizi\u011fin konusu olmaktan \u00e7\u0131k\u0131yor felsefenin alan\u0131na ge\u00e7iyor.<\/p>\n
Nas\u0131l sorusunu bilim, ni\u00e7in sorusunu felsefe soruyor diyebilir miyiz?<\/p>\n
Evet, b\u00f6yle bir genelleme var. Sonu\u00e7ta baz\u0131 \u015feyleri anlamak i\u00e7in \u015funa fizik diyoruz, biyoloji diyoruz, felsefe diyoruz, teoloji diyoruz ama insan zihnine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda b\u00f6yle bir b\u00f6l\u00fcnme g\u00f6remiyoruz. Yap\u0131lacak en sa\u011fl\u0131kl\u0131 \u015fey mikroya bakarken b\u00fct\u00fcnc\u00fcl bak\u0131\u015f\u0131 da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamak olmal\u0131d\u0131r. Fizi\u011fin bize geri kalan alanlara s\u0131\u00e7ramam\u0131z i\u00e7in \u00f6nemli bilgiler verdi\u011fini de vurgulamal\u0131y\u0131m. Nedir bunlar? Kar\u015f\u0131m\u0131zda mesel\u00e2 do\u011fa yasalar\u0131 var. \u201cDo\u011fa yasalar\u0131 nedir?\u201d sorusuna fizik cevab vermiyor ama do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n insan hayat\u0131n\u0131 olanakl\u0131 k\u0131lacak \u015fekilde \u00e7ok hassas ayarlar\u0131 oldu\u011funu bize g\u00f6steriyor. Bunlar o kadar hassas ayarlar ki; y\u0131ld\u0131zlar\u0131n i\u00e7inde oksijen ve karbon atomunun olu\u015fumu var, helyumun de\u011fi\u015fime u\u011framas\u0131 var. Bunlarda, trilyonda birlik oranda bir de\u011fi\u015fiklik yapsan\u0131z karbon olu\u015fam\u0131yor. Karbon olu\u015famay\u0131nca karbon kimyas\u0131 olu\u015fam\u0131yor ve b\u00f6yle olunca da canl\u0131l\u0131k olu\u015fam\u0131yor. Yine, evrenin her yerinde ge\u00e7erli bir elektromanyetik kuvvet var. Siz bununla on \u00fczeri y\u00fczde bir oran\u0131nda oynasan\u0131z canl\u0131l\u0131k olu\u015fam\u0131yor. Fizi\u011fin bize sundu\u011fu bu veriler bana g\u00f6re bizi daha \u00fcst bir \u00e7\u0131kar\u0131m yapmaya sevk<\/p>\n
ediyor. \u0130sl\u00e2m d\u00fc\u015f\u00fcncesinde inayet ve ihtira delili denilen, klasik felsefe literat\u00fcr\u00fcnde tasar\u0131m delili \u015feklinde an\u0131lan konu i\u00e7in mesel\u00e2 buradan bir arg\u00fcman \u00e7\u0131kartabiliriz. Bu, bize bir yerde fizi\u011fin yasalar\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131ndan daha \u00fcstte bir a\u00e7\u0131klamaya, bunlar\u0131n arkas\u0131nda rasyonel, bilin\u00e7li bir Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funa g\u00f6t\u00fcrecek, var olan bilgiyi daha da ku\u015fat\u0131c\u0131 bir bilgi elde etmemizi sa\u011flayacak bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Sonu\u00e7ta fizik bize hareket noktas\u0131 olarak \u00f6nemli veriler sunmakta ama bu hareket noktalar\u0131n\u0131 kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131zda biz bir bak\u0131mdan felsefe yap\u0131yoruz ve vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7 bana g\u00f6re teolojiyle ayn\u0131 sonu\u00e7 oluyor. Bilin\u00e7li bir \u015fekilde her \u015feyin d\u00fczenlendi\u011fi, tasarland\u0131\u011f\u0131 ve insana sunuldu\u011fu \u015feklinde sonuca ula\u015fmak en mant\u0131kl\u0131 ve tutarl\u0131 alternatif olarak g\u00f6z\u00fckmektedir.<\/p>\n
E bir de fizi\u011fin kendi \u00fczerine konu\u015furken bile fizi\u011fin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131m\u0131za g\u00f6re bence fizi\u011fin i\u00e7ine giremeyece\u011fi, tamamen d\u0131\u015f\u0131nda kald\u0131\u011f\u0131 alanlar oldu\u011funu da g\u00f6zden ka\u00e7\u0131rmamal\u0131y\u0131z. \u201cMesel\u00e2, ahl\u00e2k yasalar\u0131 neden var,\u201d sorusu gibi\u2026 Hindistan’da, kocalar\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan e\u015flerini yak\u0131yorlard\u0131. Biz bunun k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Bir\u00e7ok kimse bu konuda, \u201cHintliler b\u00f6yle yapsa da k\u00f6t\u00fc\u201d diye kanaat ta\u015f\u0131yor. Bunu sadece bir k\u00fclt\u00fcrel tercih olarak de\u011ferlendirmiyoruz ve evrensel ahl\u00e2ki yasalar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Toplumlar ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerse oldu\u011funa bir\u00e7o\u011fumuz eminiz.d\u00fc\u015f\u00fcns\u00fcnler, ondan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak ahl\u00e2k\u00ee \u015feylerin ge\u00e7erli Bir toplumda masum ki\u015filere i\u015fkence yap\u0131l\u0131yorsa, toplumun baz\u0131 kesimleri bunu kabullense de o toplumdan ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak var olan ahlaki yasaya g\u00f6re bunun olmamas\u0131 gerekti\u011fi kanaatini ta\u015f\u0131yoruz. \u201cEvrensel ahl\u00e2k\u00ee yasalar\u0131n k\u00f6keni nedir\u201d sorusunu sordu\u011fumuzda, burada da fizik, kimya, biyolojiyle cevab veremeyece\u011fimiz \u015feylerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Ba\u015fka bir alan olan estetik ve g\u00fczelle, sanatla ilgili konu\u015ftu\u011fumuzda da yine fizi\u011fin, kimyan\u0131n, biyolojinin d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131k\u0131yoruz.<\/p>\n
Bug\u00fcne kadar bunlar\u0131n denemeleri yap\u0131lm\u0131\u015f olsa da; i\u015fte fizik\u00ee uyumun estetik a\u00e7\u0131s\u0131ndan g\u00fczele tekab\u00fcl etti\u011fi veya faydal\u0131 olan \u015feylerin ayn\u0131 zamanda ahl\u00e2k\u00ee \u00e7\u0131kar\u0131mlara da vard\u0131rabilece\u011fi gibi ama ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015f \u015feyler bunlar tab\u00ee nihayetinde.<\/p>\n
Burada ben fizikle biyolojinin estetik ve ahlaki yarg\u0131lar\u0131n temelini olu\u015fturmada yetersiz kald\u0131\u011f\u0131 kan\u0131s\u0131nday\u0131m. Fizikle biyolojinin baz\u0131 hususlarda faydal\u0131 olaca\u011f\u0131na da inan\u0131yorum. Mesel\u00e2 benim ge\u00e7en yazd\u0131\u011f\u0131m bir arg\u00fcman var. O arg\u00fcmandaki ba\u015flang\u0131\u00e7 noktam modern biyoloji ve psikolojinin bize sunduklar\u0131. Modern psikolojide bize g\u00f6z\u00fcken \u015fey \u015fu; \u00e7ocuklar\u0131n do\u011fu\u015ftan bir ahl\u00e2k\u00ee e\u011filimi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcyoruz. Bir ya\u015f\u0131n, iki ya\u015f\u0131n alt\u0131ndaki \u00e7ocuklarda bile belli bir ahl\u00e2k\u00ee e\u011filim g\u00f6zleniyor. Ben mesel\u00e2 b\u00fct\u00fcn arg\u00fcman\u0131 bu veri \u00fczerine bina ediyorum fakat burada s\u00f6yledi\u011fim \u015feylerden biri de \u015fu; modern biyoloji, psikoloji bize ahl\u00e2k\u0131n biyolojiyle bir al\u00e2kas\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steriyor ama bizim ahl\u00e2k\u00ee yarg\u0131lar\u0131m\u0131z\u0131 temellendirmeye biyoloji yetmez\u2026<\/p>\n
Temelinde biyoloji olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz\u2026<\/p>\n
Evet, diyelim ki v\u00fccudumuzda bir hormon salg\u0131land\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in masumlara i\u015fkence yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda mutsuz oluyoruz. Ama ben o hormonun otoritesini neden kabul edeyim ki? Ahl\u00e2k\u00ee yasalar\u0131n bir ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 var “i\u015fkence etmemeliyiz”, “h\u0131rs\u0131zl\u0131k yapmamal\u0131y\u0131z” gibi. Biyolojiyle ilgili olan k\u0131s\u0131m, hi\u00e7bir zaman ba\u011flay\u0131c\u0131 olacak \u00f6zelli\u011fe sahip de\u011fil. Biyolojiyle al\u00e2kal\u0131 olan hormon i\u00e7imizde ahl\u00e2k\u00ee yasay\u0131 hissetmemizi sa\u011fl\u0131yor ama biz onun mant\u0131k\u00ee temeline gitti\u011fimizde, irdeledi\u011fimizde salt bunun biyolojiden kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcrsek hi\u00e7bir \u015fekilde ahl\u00e2k\u00ee ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmaz. Diyelim ki i\u00e7imizde “i\u015fkence yapmamal\u0131s\u0131n” gibi bir fikir do\u011fdu, bu hormonlar\u0131m\u0131zla s\u0131n\u0131rl\u0131 bir \u015feyse, e nas\u0131l ki obezler i\u00e7lerindeki hormonlar\u0131n “a\u015f\u0131r\u0131 yiyeceksin” arzusunu mant\u0131kl\u0131 bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnerek yeniyorlarsa, insanlar pek\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 \u015fekilde “i\u015fkence yapmayacaks\u0131n” diye d\u00fc\u015f\u00fcnebilirler. O y\u00fczden biyolojiyle ilgili k\u0131s\u0131m, ahl\u00e2k\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131yla ilgili olarak katk\u0131 sunsa da hi\u00e7bir \u015fekilde ahl\u00e2k\u0131 temellendirmeye yarayacak bir \u015fey de\u011fildir, Aralar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir fark var.<\/p>\n
Sundu\u011fum arg\u00fcmanda benim i\u00e7in \u00f6nemli olan sorulardan birisi de \u015fu; “ne oluyor da insan\u0131n\u0131n i\u00e7inde ahl\u00e2kl\u0131 olmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak biyolojik bir \u015fey var?” Burdan ba\u015fl\u0131yorum. Sonras\u0131nda vard\u0131\u011f\u0131m yer, e\u011fer Allah varsa ancak bunun rasyonel bir temeli olaca\u011f\u0131 \u015feklinde. O zaman belki de tabi\u00ee \u015fu soruyu sormak gerekiyor; \u201cinsan\u0131n i\u00e7inde ne oluyor da do\u011fu\u015ftan b\u00fct\u00fcn insanlarda, ancak Allah varsa rasyonel temeli olacak bir \u015fey var?\u201d<\/p>\n
Burada tabi\u00ee bir\u00e7ok kimsenin ka\u00e7\u0131rd\u0131\u011f\u0131, takib edemedi\u011fi \u015feylerden birisi de \u201crasyonel temel\u201d if\u00e2desi oluyor. Bir \u015feyin \u201crasyonel temeli\u201d olmas\u0131 demek, onu yapmak i\u00e7in ak\u0131lc\u0131 bir sebebin olmas\u0131 demek. \u0130nsan zihninde sezgiler oldu\u011fu kadar, ak\u0131l da var. Sonu\u00e7ta insan\u0131n<\/p>\n
kendiyle bar\u0131\u015f\u0131k ve uyumlu olmas\u0131 bunlar\u0131n da uyumuyla olur. Do\u011fu\u015ftan bize gelen \u015feyler, sezgiyle bizde ahl\u00e2k\u0131 sa\u011flayabilir ama bu hi\u00e7bir \u015fekilde \u201crasyonel temel\u201d bulmam\u0131z\u0131 sa\u011flamaz.<\/p>\n
<\/p>\n
Bazen ateistler dindarlardan daha ahl\u00e2kl\u0131 olabiliyor.Ni\u00e7in olabiliyor? \u00c7\u00fcnk\u00fc ateist birisi de \u0130sl\u00e2m\u00ee a\u00e7\u0131dan s\u00f6yleyecek olursak f\u0131trat\u0131na uygun hareket edebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onun da f\u0131trat\u0131nda, Rum Suresi 30. ayette de ge\u00e7ti\u011fi gibi, dinin vazettikleriyle ilgili olan\u0131 kabul etmeye haz\u0131r bir yap\u0131 var. Asl\u0131nda b\u00fct\u00fcn insanlar ortak bir f\u0131trata mensub. Fakat ayet-i kerimede de ge\u00e7ti\u011fi \u00fczere, insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu bundan habersizler. Do\u011fu\u015ftan, bir ateistin i\u00e7inde de bu var; fakat biz Allah’\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ancak ahl\u00e2k\u00ee unsurlar\u0131n rasyonel bir temeli olabilmekte. Bunun basit\u00e7e sebebi de \u015fu; s\u0131rf insan zihninden \u00e7\u0131kacak olan bir ahl\u00e2k\u00ee yasan\u0131n, Kant’\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc gibi, ak\u0131ldan \u00e7\u0131kan bir ahl\u00e2k\u00ee yasan\u0131n ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoktur. \u0130nsan\u0131n akl\u0131ndan \u00e7\u0131kan bir \u015feyin ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor. Toplumdan \u00e7\u0131kacak bir \u015fey de, kendi akl\u0131mdan \u00e7\u0131kacak olan\u0131n beni ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 yoksa, toplumdan \u00e7\u0131kacak olan\u0131n da beni ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmaz. Ben toplumun g\u00f6rmedi\u011fi yerlerde menfaatimi tatbik edebilirim pekala. Bundan da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, toplum kimi zaman k\u00f6t\u00fc bir \u015fey isterse, mesel\u00e2 S\u0131rp toplumunun \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131n\u0131n Srebrenitsa katliam\u0131n\u0131 desteklemesinde oldu\u011fu gibi veya Ruanda’da katliamlarda oldu\u011fu gibi, o zaman ne yapaca\u011f\u0131z? Demek ki ahl\u00e2k\u00ee yasada \u00f6yle bir \u015feye ihtiyac\u0131m\u0131z var ki toplumu da bizi de a\u015fk\u0131n, yasay\u0131 buyuran me\u015fru bir otorite gerekiyor mant\u0131k\u00ee olarak. O zaman da tabi\u00ee ki sorulmas\u0131 gereken soru \u015fu, e\u011fer tekrar edersek; \u201cne oluyor da i\u00e7imizde \u00f6yle bir yasa var ki, bu yasaya uymam\u0131z\u0131n rasyonel temeli olmas\u0131 i\u00e7in yasay\u0131 buyuracak ve buyurdu\u011fu zaman ba\u011flay\u0131c\u0131 olacak bir G\u00fcce ihtiyac\u0131m\u0131z var.\u201d<\/p>\n
Fizi\u011fin s\u0131n\u0131rlar\u0131ndan bahsettik, fizi\u011fin \u00f6tesinde de metafizik. Bug\u00fcn bu tan\u0131mlar bir t\u00fcrl\u00fc yerli yerine oturmuyor. Bir fizik tan\u0131m\u0131, bir metafizik tan\u0131m\u0131, ge\u00e7mi\u015fe nazaran bakacak olursak daha fazla i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015flik var, yoksa bize mi b\u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor?<\/p>\n
Asl\u0131na bakacak olursan\u0131z felsefenin i\u00e7ine girdi\u011finizde fizik ile metafizi\u011fin aras\u0131n\u0131n \u00e7izilmesinin san\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan daha zor oldu\u011fu anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Felsef\u00ee a\u00e7\u0131dan bu s\u0131n\u0131rlar\u0131 \u00e7izmek son derece zor fakat burada \u00fcz\u00fclecek olan \u015fey \u015fu; fizik\u00e7ilerin bir\u00e7o\u011fu ne zaman fizi\u011fi b\u0131rak\u0131p da metafizi\u011fe ge\u00e7tiklerinin kendileri bile fark\u0131na varm\u0131yorlar. Biraz evvel dedi\u011fimi de tekrar edersek fizi\u011fin \u00fczerine konu\u015fmak gerekti\u011fi zaman bile mesele fizi\u011fi a\u015f\u0131yor. Bak\u0131n basit bir \u00f6rnek vereyim; bir\u00e7ok kimse, \u201cfizik nedir,\u201d diye sordu\u011funuzda hemen,\u201ddeneyle g\u00f6zlemle yap\u0131lan bir \u015feydir,\u201d diyor. O zaman ben de \u015fu soruyu soruyorum;\u201d fizik\u00ee bilgi deney ve g\u00f6zlemle yap\u0131l\u0131r\u201d c\u00fcmlesinin kendisi deney ve g\u00f6zlem sonucu meydana gelmi\u015f bir c\u00fcmle midir? \u0130lk ad\u0131mda sarf etti\u011finiz c\u00fcmlenin kendisi bile fizi\u011fin d\u0131\u015f\u0131nda! Bir\u00e7ok fizik\u00e7i bu ayr\u0131mlar\u0131 ne yaz\u0131k ki yapam\u0131yorlar, daha kurduklar\u0131 ilk c\u00fcmlenin bile fizikle al\u00e2kas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nda de\u011filler.<\/p>\n
Bir de insan\u0131 deney ve g\u00f6zleme sevk eden saik ne, bu saikin yaln\u0131zca \u00e7evre olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Metafizik en ba\u015fta sezgi h\u00e2linde meseleye d\u00e2hil olmuyor mu, deneye sevk eden sezgi saiki olarak?<\/p>\n
\u0130nsan\u0131 tabi\u00ee deneye, g\u00f6zleme sevk eden pek \u00e7ok \u015fey olabilir, birisi i\u00e7in Allah’\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 sanat\u0131 ke\u015ffetme arzusu olabilir…<\/p>\n
Zaten bu bahsetti\u011finiz arzu da metafizik de\u011fil mi?<\/p>\n
\u0130\u015fin do\u011frusu \u015fu: Bizim birinci \u015fah\u0131s olarak i\u00e7imizde g\u00f6zlemledi\u011fimiz hi\u00e7bir \u015fey fizi\u011fin konusu olamaz. Buraya \u00e7ok dikkat etmek l\u00e2z\u0131m. Genellikle g\u00f6zden ka\u00e7\u0131yor \u00e7\u00fcnk\u00fc. Nedir bunlar: Bizim arzular\u0131m\u0131z, korku, mutluluk ondan sonra istek veya mant\u0131k kurallar\u0131n\u0131n kendisi. Dikkat ettiyseniz bunlar\u0131n hi\u00e7birisi herkese a\u00e7\u0131k deney ve g\u00f6zlemin eri\u015fim alan\u0131nda de\u011fil. Biz, birinci \u015fah\u0131s olarak kendi i\u00e7imizde, i\u00e7e bak\u0131\u015fla bunlar\u0131 fark ediyor, biliyoruz. Bir deneyim burada var ama bu farkl\u0131 bir \u015fey. Biz, i\u00e7e bak\u0131\u015fla bunu idrak ediyoruz. Korkunun ne oldu\u011funu, arzunun ne oldu\u011funu her ferd kendi i\u00e7inde idrak ediyor. Klasik do\u011fa bilimindeki g\u00f6zlemden son derece farkl\u0131 bir \u015fey bu.<\/p>\n
\u015eunu da s\u00f6yleyeyim, kapitalist sistemin i\u00e7inde bir\u00e7ok kimse para kazanma arzusuyla do\u011fay\u0131 anlamaya y\u00f6nelebilir. Ondan sonra onun \u00fcst\u00fcnde yapaca\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalarla yeni bir teknoloji \u00fcretip, ondan para kazan\u0131p, kazand\u0131\u011f\u0131 paralarla daha iyi bir ev al\u0131p, daha iyi bir araba al\u0131p daha iyi bir \u015fekilde ya\u015famay\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnebilir. Yani b\u00f6yle bir saik olabilece\u011fi gibi s\u0131rf meraktan da olabilir. \u0130ll\u00e2ki bir din\u00ee y\u00f6nelim olmas\u0131 gerekmiyor fakat tarih boyunca bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, uzun y\u0131llar boyunca, din\u00ee bir duyguyla do\u011fay\u0131 idrak etme gayreti de \u00f6nemli bir motivasyon kayna\u011f\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Tek motivasyon kayna\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bug\u00fcne bakarak s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Zannediyorum 1600’ler, 1700’ler civar\u0131nda H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131 alanda, Arnold Toynbee’nin \u00f6yle bir tarifi var, H\u0131ristiyanl\u0131\u011f\u0131n bo\u015faltt\u0131\u011f\u0131 alan\u0131 bilimin doldurmaya ba\u015flamas\u0131yla olu\u015fmu\u015f bir zihin yap\u0131s\u0131 var \u015fuanda.<\/p>\n
O da tabi\u00ee kar\u0131\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7. Bilim tarihine bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ok kar\u0131\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7. Toynbee’nin anlatt\u0131\u011f\u0131 kadar kestirme anla\u015f\u0131lacak bir s\u00fcre\u00e7 de de\u011fil. \u015eimdi bu bilginin \u00fcretildi\u011fi yerlere bakal\u0131m: Oxford, Cambridge ve Paris \u00dcniversitesi en \u00f6nemli yerler. Baksak mesel\u00e2, bu \u00fcniversitelerin i\u00e7ine girsek, bunlar\u0131n i\u00e7indeki ya\u015fam alanlar\u0131na, o kolejlere falan girsek\u2026 Mesel\u00e2 ben Oxford’da post doktora yapt\u0131m, Cambridge’de misafir akademisyen olarak bulundum. Newton’un, Faraday’in, John Locke’un oldu\u011fu yerler buralar. Bu \u00fcniversitelerin ya\u015fam alanlar\u0131na girdi\u011finizde, onlar\u0131 sevk eden saikin tamamen din\u00ee bir duygu oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyorsunuz. Bu \u00fcniversitelerdeki en b\u00fcy\u00fck yat\u0131r\u0131mlar ibadethanelere yap\u0131lm\u0131\u015f ve her kolejin, dikkat edin \u00fcniversitenin demiyorum, ufak ufak kolejlerden m\u00fcte\u015fekkil \u00fcniversiteler bunlar, her birinin kendine has bir ibadethanesi var. Her biri de nerden baksan\u0131z sanat \u015faheseri. Amblemden ba\u015flayarak her yerde din\u00ee simgeler, din\u00ee motifler i\u015flenmi\u015f vaziyette. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, bilimsel devrimde etkili, Royal Society’nin \u0130ngiltere’deki \u00fcnl\u00fc bir\u00e7ok \u00fcyesinin gitti\u011fi yerler buralar. Bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman, buralarda \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde din\u00ee bir motivasyon var. Mesel\u00e2 Newton’a bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da bunu g\u00f6r\u00fcyoruz; eserlerine baksak 1687’de bas\u0131l\u0131yor, eserin muhtevas\u0131na baksak Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131na nas\u0131l at\u0131flar yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, din\u00ee duygudan ne kadar beslendi\u011fini, evrenin yasalar\u0131n\u0131 ararken Allah’\u0131n yaratma sanat\u0131na n\u00fcfuz edebilmenin \u015fevkiyle bunu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Newton’un din \u00fczerine yazd\u0131klar\u0131n\u0131n fizik \u00fczerine yazd\u0131klar\u0131ndan daha geni\u015f oldu\u011funu hat\u0131rlatmak isterim. Faraday de hakeza… Asl\u0131nda Galileo, bilim ve din \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6rnek olay\u0131 olarak sunulur ama bana g\u00f6re bu da y\u00fczeysel bir d\u00fc\u015f\u00fcncedir. Galileo’nun eserine bakt\u0131\u011f\u0131n\u0131z zaman, din\u00ee a\u00e7\u0131dan daha do\u011fru bir izah getirdi\u011fi iddias\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiriyor. Baz\u0131lar\u0131n\u0131n s\u00f6yledi\u011fi gibi, \u201cayd\u0131nlanmak i\u00e7in\u201d veya bilim ad\u0131na dine a\u00e7\u0131lan bir sava\u015f s\u00f6z konusu de\u011fil. Galileo’nun amac\u0131 Aristoteles\u00e7i d\u00fc\u015f\u00fcnceyi dinin i\u00e7inden \u00e7\u0131kart\u0131p daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir d\u00fc\u015f\u00fcnce formuna kavu\u015fturmak esas\u0131nda. Yani, yeni bir kutsal kitab anlay\u0131\u015f\u0131 ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Kilisenin otoritesinden daha do\u011fru izahlar getirecek bir d\u00fc\u015f\u00fcnce formu teklif etmesi hasebiyle kiliseyle sorunlar ya\u015f\u0131yor.<\/p>\n
Papa asl\u0131nda ona eserini yazmas\u0131n\u0131 ve yay\u0131mlamas\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor yanl\u0131\u015f hat\u0131rlam\u0131yorsak, fakat sonra da onu reddeden mahkeme heyetinin ba\u015f\u0131nda oluyor\u2026<\/p>\n
\u00c7\u00fcnk\u00fc yazd\u0131\u011f\u0131 kitab\u0131n i\u00e7inde “simplicius” yani simple, “basit d\u00fc\u015f\u00fcnceli ki\u015fi” diye tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 birisiyle at\u0131\u015f\u0131yor ve Papa’n\u0131n kendisine s\u00f6yledi\u011fi s\u00f6zleri Simplicius’un a\u011fz\u0131na veriyor. \u00d6yle bir \u015fey yap\u0131yor ki Papayla ince bir \u015fekilde alay ediyor. E Papa da o d\u00f6nemki otoritesini Gelileo’yu sindirmek i\u00e7in kullan\u0131yor. K\u0131zd\u0131klar\u0131 hususu tekrar hat\u0131rlatmakta fayda var, yaln\u0131zca fizikle al\u00e2kal\u0131 \u015feyler s\u00f6ylemiyor Galileo, kutsal kitab\u0131n da daha iyi bir \u015fekilde anla\u015f\u0131labilece\u011fini iddia ediyor. Burada s\u00f6ylemek istedi\u011fim \u015fey asl\u0131nda Galieo olay\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek de\u011fil ama bu olay gibi bilim din \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131na en \u00e7ok \u00f6rnek verilen bir meselenin bile asl\u0131nda iddia edildi\u011fi gibi olmad\u0131\u011f\u0131na dikkat \u00e7ekmek istiyorum. Bilimle din \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131ndan ziy\u00e2de, bir dinin i\u00e7inde bilimi nas\u0131l daha do\u011fru anlayabiliriz, din\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan hangisi daha faydal\u0131 olabilir \u015feklinde bir tart\u0131\u015fma s\u00fcr\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc, burada, bilim ad\u0131na Richard Dawkins gibi birisinin gelip de dine sava\u015f a\u00e7mas\u0131 gibi bir durum s\u00f6z konusu de\u011fil. Baz\u0131lar\u0131 hadiseyi b\u00f6yle naklediyorlar. Orada din ad\u0131na bilimin nas\u0131l daha do\u011fru anla\u015f\u0131labilece\u011fi kayg\u0131s\u0131 g\u00fcd\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n
\u0130lk ba\u015fa d\u00f6necek olursak, Galileo ondan sonra Kepler ve Newton ki bunlar bilimsel devrimin en \u00fcnl\u00fc simalar\u0131, bunlar\u0131n hi\u00e7birisinde “aman din\u00ee d\u00fc\u015f\u00fcncenin yerini alal\u0131m” \u015feklinde bir kayg\u0131 yok.<\/p>\n
Bir de Katolik Kilisesinin teolojisini de bilmemiz l\u00e2z\u0131m. Katolik Kilisesi, Tanr\u0131’n\u0131n yery\u00fcz\u00fcndeki otoritesini kendisinin temsil etti\u011fini iddia ediyor. Y\u00e2ni \u00fc\u00e7lemenin \u00fc\u00e7 unsuru biliyorsunuz: “Baba, o\u011ful, kutsal ruh” Bunlardan birisi olan kutsal ruhun kilisenin kararlar\u0131n\u0131 korudu\u011funu ve kilise bu d\u00fcnyada ne karar al\u0131rsa als\u0131n, onun da Tanr\u0131\u2019n\u0131n iradesinin bir tezah\u00fcr\u00fc oldu\u011funu savunuyor…<\/p>\n
Yan\u0131lmazl\u0131k veriyor\u2026<\/p>\n
B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz zaman, Papan\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 her a\u00e7\u0131klama adeta vahiy h\u00e2line geliyor, o kadar kutsal oluyor. \u015eimdi, kilisenin bu \u015fekildeki otoritesiyle birlikte bilime de el atm\u0131\u015f bir kurum oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Bilimsel kurumlar kurdu\u011funu -ki bu kurdu\u011fu kurumlar\u0131n bilime de<\/p>\n
b\u00fcy\u00fck katk\u0131s\u0131 var bu arada- da g\u00f6z ard\u0131 etmeyelim. S\u0131k\u0131nt\u0131 yapt\u0131klar\u0131 yanl\u0131\u015f din\u00ee yorumlar. Papay\u0131 adeta peygamberle\u015ftirmek ve onun her s\u00f6yledi\u011fini din\u00ee h\u00e2le getirmek \u00fczerine kurulu olan kiliseyi, birileri \u00e7\u0131k\u0131p da bilime getirdikleri farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla ele\u015ftirmeye kalk\u0131nca, kilisenin otoritesi sars\u0131l\u0131yor. Bunu yapanlar, bilim ad\u0131na dine sava\u015f a\u00e7t\u0131klar\u0131 i\u00e7in bunu yapm\u0131yorlar. Dinin daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 anla\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek yapt\u0131klar\u0131 \u015feklinde kendilerini savunuyorlar. Orada Toynbee’nin dedi\u011fi bir \u015fey var, tam do\u011fru resmi vermese de k\u0131smen do\u011fruluk pay\u0131 da yok de\u011fil; bunun sonucunda bir\u00e7ok kimse, bir\u00e7ok ger\u00e7e\u011fi direkt kiliseye onaylat\u0131p \u00f6\u011frenmektense, direkt bilimden \u00f6\u011frenmenin daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olaca\u011f\u0131 kanaatine bu s\u00fcre\u00e7lerin sonunda var\u0131yor. Ayn\u0131 zamanda bilimsel devrimden hemen \u00f6nce Protestanl\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131n\u0131n da oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerekiyor. Bunlardan \u00f6nce Avrupa’n\u0131n topraklar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birinden fazlas\u0131na kilise h\u00e2kim ve m\u00fcthi\u015f bir siyas\u00ee g\u00fc\u00e7\u2026 Protestanl\u0131k kilisenin otoritesine kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Oradaki prensler falan da siyas\u00ee olarak kilisenin merkez\u00ee g\u00fcc\u00fcnden, Katoliklikten ayr\u0131l\u0131p kurtulacaklar\u0131 \u00fcmidiyle de \u00e7o\u011fu Protestanl\u0131\u011fa ge\u00e7iyor. Bu s\u00fcre\u00e7 bilimsel devrimlerle de bir araya gelince, kilisenin siyas\u00ee otoritesi zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 kadar, bilim \u00fczerindeki otoritesi de zay\u0131fl\u0131yor. Bu s\u00fcre\u00e7te bilim adamlar\u0131na verilen rol, kiliseden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak art\u0131yor. Yani b\u00f6yle bir sonu\u00e7 var ama bu zannedildi\u011finden daha karma\u015f\u0131k bir s\u00fcre\u00e7\u2026<\/p>\n
Do\u011frudan bir \u00e7at\u0131\u015fma de\u011fil evet, bu s\u00f6yledi\u011finiz ger\u00e7ekten bu zamana kadar duydu\u011fumuz en farkl\u0131 yakla\u015f\u0131mlardan birisi. Konu\u015furken oturuyor asl\u0131nda ayd\u0131nlanmay\u0131 sa\u011flayan bilim adamlar\u0131, hepsi bir \u015fekilde zaten kilisenin alt yap\u0131s\u0131ndan yeti\u015fmi\u015f durumdalar.<\/p>\n
Galieo, Kepler, \u00f6zellikle Newton, bu kimselerin evreni anlama kayg\u0131s\u0131n\u0131n alt\u0131nda Allah’\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 sanat\u0131 anlama kayg\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. Fakat tabi\u00ee bunlar\u0131n tetikledi\u011fi s\u00fcrecin yan\u0131nda kilisenin merkez\u00ee kontrol\u00fcnden e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n kopmas\u0131, kilisenin siyasi g\u00fcc\u00fcn\u00fcn azalmas\u0131 gibi s\u00fcre\u00e7lerin sonucunda sek\u00fcler kurumlar\u0131n da kurulmas\u0131 gibi \u00f6nemli olgular var… Kilisenin evvelden kendilerine \u00e7ektirdiklerinden rahats\u0131z olan prensler daha ba\u011f\u0131ms\u0131z bir h\u00e2lde varl\u0131klar\u0131n\u0131 idame ettiriyorlar. Protestanl\u0131kta, merkez\u00ee otorite, Katoliklik gibi yok… Buradaki bir\u00e7ok farkl\u0131 nedenin etkisiyle e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131, bilginin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131, siyaseti kontrol eden dinsel kurumlar\u0131n g\u00fcc\u00fc de azald\u0131 ve gittik\u00e7e daha sek\u00fcler bir manzara olu\u015ftu. Bir de “aman kilise bir daha gelip de bilimi kontrol etmesin, yeniden bo\u011fmas\u0131n” mantalitesiyle, kiliseyle al\u00e2kal\u0131 ge\u00e7mi\u015fte ya\u015fanan k\u00f6t\u00fc tecr\u00fcbelerden kaynakl\u0131 dini d\u0131\u015flayan e\u011filimler sergilendi.<\/p>\n
Yeri gelmi\u015fken soral\u0131m; bu “din mi, bilim mi” \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n arkas\u0131nda yatan neden de budur diyebilir miyiz o zaman? En az\u0131ndan b\u00f6yle bir alg\u0131ya neden olan sebeb olarak bu durumu g\u00f6sterebilir miyiz?<\/p>\n
Bu \u00e7ok uzun bir hik\u00e2ye ve ufak ufak bir\u00e7ok par\u00e7an\u0131n bir araya gelmesinden meydana gelen bir hik\u00e2ye. Rahat anlat\u0131lamayacak olmas\u0131n\u0131n, tek bir saike ba\u011flanamayacak olmas\u0131n\u0131n sebebi bir\u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck sebebin bir araya gelmesinden m\u00fcte\u015fekkil olmas\u0131. Tek, b\u00fcy\u00fck bir teoriyle bunu a\u00e7\u0131klamaya kalkt\u0131n\u0131z m\u0131, ba\u015far\u0131s\u0131z olur ama k\u0131smen de bu anlatt\u0131klar\u0131m\u0131zla ili\u015fkili oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
\u00c7ok fazla mikro hadise var son birka\u00e7 y\u00fczy\u0131l i\u00e7erisinde. Bilimsel devrim bak\u0131m\u0131ndan ele alacak olursak 17. y\u00fczy\u0131ldan ba\u015flay\u0131p, 20. y\u00fczy\u0131la kadar bu s\u00fcreci g\u00f6t\u00fcrebiliriz. Bu \u00fc\u00e7 y\u00fcz y\u0131lda siyaset, bilim, e\u011fitim kurumlar\u0131n\u0131n organizasyonuyla ilgili \u00e7ok fazla irili ufakl\u0131 olay var ve bunlar\u0131n bir\u00e7o\u011fu bahsetti\u011fimiz hususta etkililer. Bir\u00e7ok kimsenin bana g\u00f6re sand\u0131\u011f\u0131ndan daha ansiklopedik bir u\u011fra\u015fla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kart\u0131labilecek bir konu bu… Sosyal olaylar\u0131n \u00f6nemli bir k\u0131sm\u0131nda b\u00f6yle kompleks bir yap\u0131 olabiliyor.<\/p>\n
Siz anlat\u0131rken g\u00f6z\u00fcm\u00fczde canlanan \u015fey, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oradaki bilim adamalar\u0131n\u0131n bir yarat\u0131c\u0131ya olan inan\u00e7lar\u0131n\u0131n o veya bu \u015fekilde mevcud oldu\u011funu g\u00f6steriyor, esrar perdesinin arkas\u0131nda bir kudretin oldu\u011funa dair inan\u00e7lar\u0131 daima mevcud veya bu hisle ya\u015f\u0131yorlar. Bug\u00fcne gelecek olursak, sizde meseleyi bizzat m\u00fc\u015fahede etmi\u015f birisi oldu\u011funuzdan \u00f6t\u00fcr\u00fc bu soruyu size y\u00f6neltiyoruz; g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, Amerikan tarz\u0131 olarak tan\u0131mlayabilece\u011fimiz bir \u015fekilde bilim adamlar\u0131nda hemen Tanr\u0131\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131 saf\u0131na ge\u00e7me, onunla m\u00fcnaka\u015faya ba\u015flama gibi bir psikoloji h\u00e2kim. \u015eu an da bilim ad\u0131na kaydedilmi\u015f her pozitif ba\u015far\u0131y\u0131 sanki Tanr\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda kazan\u0131lm\u0131\u015f bir zafer olarak addediyorlar. Bilim, ge\u00e7mi\u015fte Tanr\u0131\u2019y\u0131 aramaktan buldu\u011fu motivasyonu bug\u00fcn Tanr\u0131 ile inatla\u015fmaktan al\u0131yormu\u015f gibi de bir durum s\u00f6z konusu mu?<\/p>\n
Bunu b\u00f6yle sunanlar var, evet. Oysa biz Allah’\u0131n sanat\u0131na bilgimizde eksikliklerle de\u011fil, bildiklerimizle tan\u0131kl\u0131k ediyoruz. Hi\u00e7bir zaman i\u00e7in de arg\u00fcmanlar\u0131 \u015f\u00f6yle kurmuyoruz, -felsefede bunlar pek makb\u00fbl olmayan arg\u00fcmanlar olarak kabul ediliyor, bo\u015fluklar\u0131n tanr\u0131s\u0131 dedi\u011fimiz arg\u00fcmanlar-; “a bak\u0131n kalbin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilemiyoruz, burada bir \u015fey pat pat at\u0131yor, bu nas\u0131l at\u0131yor? Bilemiyoruz, demek ki Allah var..” demiyoruz. Tam tersine… Kalple al\u00e2kal\u0131 bilgisizli\u011fimize dayanarak \u201cAllah yaratt\u0131\u201d demiyoruz. Detayl\u0131 bir \u015fekilde kalbin yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00f6\u011frendi\u011fimizde yani kalp, kapak\u00e7\u0131klar, dola\u015f\u0131m, ritim gibi… Onun i\u00e7inden \u00e7\u0131kan sanat\u0131 tetkik ederek Allah’\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavr\u0131yoruz. B\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde, bilimin bize sundu\u011fu tablo, bizim Allah’\u0131n sanat\u0131n\u0131 idrak etmemize yol a\u00e7an bir enstr\u00fcman h\u00e2line d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor. Bir k\u0131s\u0131m insanlar, biz bir \u015feyi bilmezsek onu Tanr\u0131\u2019n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha rahat s\u00f6yleriz zannediyorlar.<\/p>\n
Bir u\u00e7a\u011f\u0131 ele ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. U\u00e7a\u011f\u0131n nas\u0131l u\u00e7tu\u011funu bilmiyoruz diye, \u201cbunu fabrika yapm\u0131\u015f\u201d deyip kenara \u00e7ekilmiyoruz. U\u00e7ak m\u00fchendisi oluyoruz tekni\u011fini, sistemini, motorunu, aerodinami\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Bu esnada u\u00e7ak hakk\u0131nda artan bilgimiz de b\u00f6yle muhte\u015fem bir \u015feyi \u00fcreten u\u00e7ak fabrikas\u0131na kar\u015f\u0131 hayranl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 artt\u0131r\u0131yor. Ayr\u0131ca u\u00e7a\u011f\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman art\u0131k \u201cu\u00e7ak fabrikas\u0131na gerek\u201d yoktur mu diyoruz? Bug\u00fcn bilimin yapt\u0131\u011f\u0131 da esas\u0131nda bu, u\u00e7a\u011f\u0131n i\u00e7indeki mekanizmalar\u0131, motorunu anlamam\u0131z gibi bir faaliyeti arz ediyor. Bu evrenin i\u00e7 mekanizmalar\u0131n\u0131 anlamam\u0131z i\u00e7in ara\u015ft\u0131rma yap\u0131yor ve i\u00e7 mekanizman\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 da onun bir tasar\u0131m olmad\u0131\u011f\u0131, tasar\u0131mc\u0131s\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. Bir\u00e7ok kimse bunu kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor, a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 \u015f\u00f6yle bir yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015fa sahip oluyorlar; “biz tasar\u0131m\u0131 anlarsak, tasar\u0131mc\u0131ya ihtiya\u00e7 kalmayacak.” Ayn\u0131 mant\u0131\u011f\u0131 \u00f6rne\u011fimiz \u00fczerine ta\u015f\u0131yacak olursak, biz u\u00e7a\u011f\u0131 ne kadar daha iyi anlarsak o zaman \u201cu\u00e7ak fabrikas\u0131 yok, u\u00e7a\u011f\u0131n i\u015fleme \u015feklini anlad\u0131k\u201d m\u0131 diyoruz. Maalesef b\u00f6yle temel bir yanl\u0131\u015f anlay\u0131\u015f var.<\/p>\n
Tanr\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 bulundu, (“tanr\u0131 par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131” if\u00e2desi kitab \u00e7ok sats\u0131n diye konmu\u015f bir isim). Bu par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 bulmak, k\u00fctlenin nas\u0131l kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131yla ilgili ne kadar hassas bir dengenin oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n bulunmas\u0131yla beraber biz k\u00fctlenin meydana gelebilmesi i\u00e7in \u00e7ok \u00f6zel ve hassas bir i\u015fleyi\u015f gerekti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Burada b\u00f6yle bir mekanizman\u0131n oldu\u011funu m\u00fc\u015fahede etmek hi\u00e7bir \u015fekilde bu mekanizman\u0131n yarat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 ve kendi kendisine olabilece\u011fi anlam\u0131na gelmiyor. Tam tersine bir\u00e7ok insan\u0131n sorgulamadan kabul etti\u011fi bir \u015feydi bu… 20. y\u00fczy\u0131ldan \u00f6nce “k\u00fctle nas\u0131l kazan\u0131ld\u0131” sorusu ciddi bir \u015fekilde g\u00fcndeme gelmemi\u015f. \u015eimdi biz anl\u0131yoruz ki k\u00fctlenin meydana gelmesi i\u00e7in de cidd\u00ee bir s\u00fcre\u00e7 olmas\u0131 gerekiyor, Higgs diye bir alan\u0131n-par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n olmas\u0131 gerekiyor ki k\u00fctle kazanma s\u00fcreci meydana gelebilsin. Bug\u00fcn var olabilmemiz i\u00e7in y\u00fczlerce gerekli s\u00fcre\u00e7 var, bununla beraber yeni bir s\u00fcreci daha \u00f6\u011frenmi\u015f oluyoruz.<\/p>\n
<\/p>\n
Bilimin, bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnme metodunun ve bilginin \u00c7in’in hemen bat\u0131s\u0131ndan Hindistan’dan ba\u015flayarak \u00f6nce Arab d\u00fcnyas\u0131na ard\u0131ndan Bat\u0131ya do\u011fru bir seyir h\u00e2linde ilerledi\u011fine dair bir d\u00fc\u015f\u00fcncemiz var. \u00d6zellikle Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n asker\u00ee, politik ve siyas\u00ee g\u00fc\u00e7 olarak geli\u015fti\u011fi 1700’l\u00fc y\u0131llarda do\u011fuya bak\u0131\u015f\u0131 ki bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnme metodunu do\u011fudan, \u0130sl\u00e2m D\u00fcnyas\u0131ndan ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 da d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak; reddeci, k\u00fc\u00e7\u00fcmseyici, do\u011fudan hi\u00e7bir \u015fey almaya ihtiyac\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia edici, tahakk\u00fcm edici bir tav\u0131r tak\u0131n\u0131yor. \u015eimdilerde bu tavr\u0131n k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131na veya isim zikretmeye ba\u015flayan insanlar\u0131n art\u0131k “evet, bu asl\u0131nda Gaz\u00e2l\u00ee’nin fikridir, biz bunu O’ndan ald\u0131k ve bu noktaya getirdik” \u015feklinde Bat\u0131l\u0131lar\u0131n hakikati if\u00e2de etmeye ba\u015flad\u0131klar\u0131na dair g\u00f6rd\u00fckleriniz var m\u0131 Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131nda?<\/p>\n
K\u0131smen var.<\/p>\n
O Bat\u0131l\u0131n\u0131n do\u011fu insan\u0131n\u0131 reddedici ve a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 tavr\u0131n\u0131n k\u0131r\u0131lmakta oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir miyiz?<\/p>\n
Burada pek \u00e7ok farkl\u0131 kesim var asl\u0131nda ve bu sebeble direkt olarak bir genelleme yapmak pek de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Mesel\u00e2 namuslu bilim tarih\u00e7ileri var fakat bir k\u0131sm\u0131 maharetli bir \u015fekilde tarihsel vakalar\u0131n \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtmeyi, yok saymay\u0131 tercih etmekte. Bu y\u00fczden yap\u0131lacak \u015fey \u015fu; Bat\u0131 gelsin daha namuslu olsun ve itiraf etsin diye beklemekten ziy\u00e2de M\u00fcsl\u00fcman bilim adamlar\u0131n\u0131n onlar \u00fczerindeki etkisini ge\u00e7mi\u015ften ba\u015flayarak ortaya koymam\u0131z gerekiyor. Ger\u00e7ekten de \u0130slam d\u00fcnyas\u0131nda 9 il\u00e2 14. y\u00fczy\u0131llar aras\u0131nda yap\u0131lanlar\u0131n b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyadaki de\u011fi\u015fimi tetikledi\u011fi a\u00e7\u0131k. Ayn\u0131 \u015fekilde 17. Y\u00fczy\u0131ldan sonra da bizim \u00e7ok geri kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z a\u00e7\u0131k. Geri kalmay\u0131 bir \u015feyler \u00fcreterek \u00e7\u00f6zmek l\u00e2z\u0131m. Ge\u00e7mi\u015fte olan olumlu etkiyi de iyi eserlerle ortaya koymak l\u00e2z\u0131m.<\/p>\n
Mesel\u00e2 Descartes’in k\u00fct\u00fcphanesinde, ben bizzat incelemedim ama g\u00f6renler anlat\u0131yorlar, Gaz\u00e2l\u00ee’nin eserleri alt\u0131 \u00e7izili olarak duruyor. \u015eimdi Gaz\u00e2l\u00ee’yle Descartes’in belli fikirlerinde benzerlik oldu\u011funu biliyoruz ama insanlar ayr\u0131 ayr\u0131 m\u0131 ayn\u0131 noktada bulu\u015ftular yoksa birbirlerinden mi etkilendiler s\u00f6ylemek normalde g\u00fc\u00e7. Ama alt\u0131 \u00e7izili eserleri k\u00fct\u00fcphanede m\u00fc\u015fahede ettikten sonra buradan bir \u015fey \u00e7\u0131kabilir. Bunlar\u0131n iyi bir \u015fekilde incelenip ortaya konmas\u0131 l\u00e2z\u0131m. Kopernik’in de Nasreddin El-Tus\u00ee’den \u00e7izimlerinin detay\u0131n\u0131 bile ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen \u00e7al\u0131\u015fmalar var \u015fu anda. Ben bizzat incelemedim ama birebir \u00e7izimini alm\u0131\u015f diyorlar. Ger\u00e7ekten de M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n 9 ve 14. y\u00fczy\u0131l aras\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc medeniyetini in\u015fa etmi\u015f olmalar\u0131n\u0131n incelenmesi \u00f6zellikle bug\u00fcn mevcud olan a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k kompleksini yenmelerini sa\u011flayacakt\u0131r. Ayn\u0131 zamanda d\u00fcnya bilim tarihinin de ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan yararl\u0131 olacakt\u0131r. Di\u011fer taraftan as\u0131l \u00f6nemli olan bilim, felsefe, sanat ve daha bir\u00e7ok alandaki geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 gidermemizdir. Tarih boyunca yapt\u0131klar\u0131m\u0131z \u00f6rtbas ediliyor. Tamam, onlar\u0131 \u00f6rtbas edilmekten kurtaral\u0131m ama \u015fu anda bizim geri kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z da \u00f6rtbas edilemeyecek kadar a\u00e7\u0131k. Bundan nas\u0131l kurtulur ve \u00fcretmeye ba\u015flar\u0131z\u0131n da planlar\u0131n\u0131 yapmak l\u00e2z\u0131m…<\/p>\n
Somutla\u015fm\u0131\u015f bilgilerin yeni anlay\u0131\u015f zeminlerine, dil iklimlerine veyahut anlay\u0131\u015flara nakledilerek yeniden i\u015flenmesiyle al\u00e2kal\u0131, yani \u0130sl\u00e2m geliyor ve yepyeni bir anlay\u0131\u015f, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc ve ya\u015fam tarz\u0131n\u0131 da beraberinde getiriyor. Bilimsel verilere binlerce y\u0131ld\u0131r bak\u0131l\u0131yor ama bu gelen yeni anlay\u0131\u015fla bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda yeni sonu\u00e7lar elde ediliyor. Burada, \u0130sl\u00e2m D\u00fcnyas\u0131nda olu\u015fmu\u015f bilgi birikimi Bat\u0131ya transfer ediliyor ve Bat\u0131’n\u0131n d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn, anlay\u0131\u015f bi\u00e7iminin \u015fuur s\u00fczgecinden ge\u00e7tikten sonra da yeniden ele al\u0131nan bilgilerle bug\u00fcn i\u00e7inde bulundu\u011fumuz noktaya geliniyor. \u015eimdi siz mesel\u00e2 \u00f6rnek verdiniz 9-14 y\u00fczy\u0131l ve 17-20. Y\u00fczy\u0131l dediniz, \u015fimdi bunlar devrim baz\u0131nda s\u0131\u00e7ramalar\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemler, bunlar\u0131 bilin\u00e7li olarak verdiniz muhakkak. Hatta y\u0131ld\u0131zlar ku\u015fa\u011f\u0131 olarak an\u0131lan d\u00f6nemler bu d\u00f6nemler. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde sanki b\u00f6yle bir bilim adam\u0131 ku\u015fa\u011f\u0131 kalmam\u0131\u015f gibi devrim getirecek anlay\u0131\u015flar\u0131n k\u0131s\u0131rla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemde miyiz acaba? Yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar devrim baz\u0131ndan ziyade inovasyon seviyesinde mi kald\u0131?<\/p>\n
Biyolojide, \u00f6zellikle 1953’de DNA’n\u0131n bulunmas\u0131ndan ve h\u00fccre i\u00e7indeki yap\u0131lar\u0131n ke\u015ffedilmesinden sonra h\u00fccre seviyesindeki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u00e7ok geli\u015fti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnecek olursak, burada, ge\u00e7mi\u015ften bug\u00fcne kadar yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tamam\u0131ndan fazla bir geli\u015fmenin son 60 senede ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini if\u00e2de edebiliriz. Mikroskop teknolojisinin geli\u015fmesiyle beraber biyoloji \u00e7ok h\u0131zl\u0131 ilerledi. Ama fizikte 20. Y\u00fczy\u0131l\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda, ilk yar\u0131s\u0131nda oldu\u011fu gibi, devrim say\u0131labilecek bir g\u00f6r\u00fc\u015f yok. Kaos teoremi oldu\u011fu s\u00f6yleniyor ama o da kuantum veya izafiyet gibi evrenle ilgili \u00f6nemli bir yasa sunmam\u0131\u015ft\u0131r…<\/p>\n
Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin sadece seyrini takib etti\u011fimizi varsayal\u0131m, Bat\u0131n\u0131n yeni anlay\u0131\u015f ikliminde bilim buraya kadar geldi, tekrardan do\u011fuya d\u00f6nebilece\u011fini veyahut d\u00f6nerse nas\u0131l bir do\u011fu olmas\u0131 gerekiyor ki bilimin bir ad\u0131m daha ileri gidebilece\u011fi bir zemin olabilsin?<\/p>\n
Gelecekle al\u00e2kal\u0131 emin oldu\u011fum biricik husus bilinmez oldu\u011fu. Yar\u0131n do\u011fuya d\u00f6ner mi bunu bilemiyorum. Burada biraz da bizim ne yap\u0131p edece\u011fimizle al\u00e2kal\u0131 bir durum var…<\/p>\n
\u0130\u015fin do\u011frusu benim gelecekle al\u00e2kal\u0131 olumlu veyahut olumsuz bir beklentim yok. Tek bildi\u011fim, \u0130slam inanc\u0131nda da belirtildi\u011fi gibi evrenin ve d\u00fcnyan\u0131n bir sonu oldu\u011fu ki bug\u00fcn bilim de bu sonu, tam tarihini belirtemese de, kabul ediyor; her s\u0131radan insan gibi hayat\u0131m\u0131n sona erece\u011fini ve her M\u00fcsl\u00fcman gibi ahiret oldu\u011funu da biliyorum ki bu da gelece\u011fe dair ger\u00e7ekten \u00e7ok fazla bilgi. Bunun haricinde M\u00fcsl\u00fcmanlar Bat\u0131y\u0131 ge\u00e7er mi, yar\u0131\u015fabilir mi yoksa daha da geriye mi gider bununla al\u00e2kal\u0131 hi\u00e7 bir tahminim yok.<\/p>\n
<\/p>\n
Son olarak eklemek istediklerinizle tamamlayal\u0131m Caner Bey.<\/p>\n
En son olarak modern bilimin bize sundu\u011fu tabloda dinler a\u00e7\u0131s\u0131ndan san\u0131lan\u0131n tersine olumlu pek \u00e7ok \u015fey oldu\u011fu kanaatindeyim. Modern bilimin bize sundu\u011fu veriler sayesinde M\u00fcsl\u00fcman filozoflar\u0131n iddialar\u0131n\u0131 savunmak i\u00e7in daha fazla arg\u00fcmana sahibiz. Bunlardan birisi hudus delili. Hudus delili evren ezel\u00eedir diyenlere kar\u015f\u0131 Allah’\u0131n ezel\u00ee oldu\u011funun ve evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131 oldu\u011funun savunulmas\u0131na dayan\u0131yor. Bug\u00fcn modern bilimin ortaya koydu\u011fu Big Bang teorisi ve entropi yasas\u0131 da bunu destekliyor<\/p>\n
Modern fizi\u011fin bize sundu\u011fu tablo, Allah’\u0131n sanat\u0131n\u0131n inceliklerinin m\u00fc\u015fahede edilebilece\u011fi bir imk\u00e2n\u0131 da sunmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan son derece m\u00fcspet esas\u0131nda.<\/p>\n
Zaman ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederiz Caner Bey.<\/p>\n
Bir \u015fey de\u011fil..<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Giovanni Papini’nin arka plan\u0131n\u0131 doldurdu\u011fu hay\u00e2l\u00ee kahraman\u0131 Gog\u2026 Gog, anlam aray\u0131\u015f\u0131 pe\u015finde olan bir kahraman. Bu anlam aray\u0131\u015f\u0131 esnas\u0131nda pek \u00e7ok kimseyi ziyaret ediyor. Bunlardan birisi de Einstein\u2026 Ziyaretin ba\u015f\u0131nda…<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"ppma_author":[14],"class_list":["post-624","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-roportaj","author-admin","no-post-thumbnail"],"yoast_head":"\n